Чархпалак

Йўқолган из

albine — Sun, 26 Feb 2017 07:13:19 GMT

Йўқолган из

Шубҳа

Катта терговчи Собир Мирзаев қаршисида ўтирган йигитнинг 27 ёшга кирганига ишонқирамай, диққат билан разм солди. Анча қари кўринар экан, деган фикрга келди. Кейин одатига кўра дангалига ўтди:

– Қани, Нусратжон. Бир бошдан ҳаммасини сўзлаб беринг-чи. Нима бўлган эди ўзи?

– Ҳаммасини аризамда ёзганман. Хотиним – Дилноза 11 декабрь куни қизимиз Дилбарни онамнинг уйига ташлаб, Тошкентга, опам билан товарга кетяпман, деган экан. У кетганида мен ишда эдим. Кейин билсам, опаси билан кетмаган экан. Опасининг Тошкентдан қайтганига етти кундан ошди. Қидирмаган жойимиз қолмади. Ҳеч қаерда йўқ. Кимдан ёрдам сўрашни ҳам билмай қолдик.

Собир Мирзаев Нусратдан бирор жўяли фикр олиш умидида суҳбатдошини "Қачон, қандай турмуш қургансизлар? Оилада неча фарзандсизлар? Ишларингиз яхшими? Маошингиз етарлими?", деган саволларга кўмиб ташлади. Аммо ўзини қониқтирадиган бирор жавоб ололмади.

– Қизимиз туғилгандан кейин Дилноза алоҳида яшаймиз, деб туриб олди. Ота-онамиз майли, қаерда яшасанглар ҳам тинч яшасанглар бўлди, биз розимиз деб, бизни акамнинг уйига, уларни эса оиласи билан ўз ёнларига олдилар. Бунгаям тўрт йил бўлиб қолди.

– Мактабда ишлар экансиз...

– Ҳа, маошим яхши. Ўзимизга бемалол етади. Физикадан дарс бераман. Болаларни институтга киришга тайёрлайман.

– Турмуш ўртоғингизнинг бозордаги савдо ишларидан хабардормисиз? Нима сотади?

– Тўғрисини айтсам, Дилнозанинг савдо-сотиқ қилишига қарши эдим. Шу сабабли турмушимиз бузилишига сал қолган. Ўтган йили Дилноза "Бозорда савдо қилишга рухсат бермасангиз, сиз билан ажрашаман" деб қизимизни олди-ю, онасиникига кетиб қолди. Мен ҳам ажрашмоқчи эдим. Лекин фарзандимни тирик етим қилишдан қўрқдим. Онамнинг "Келин ҳали ёш. Яна битта туғса босилиб қолади, кўз очиб кўрганингдан айрилма, болам", деганлари учун ниятимдан қайтдим. Шундан кейин бозорда кийим-кечак сота бошлади чоғи. Очиғини айтсам, менга қизиғи йўқ эди.

– Дилноза кимлар билан савдо қиларди? Биров ёрдам берармиди?

– Иккала опаси ҳам олти-етти йилдан бери савдо-сотиқ билан шуғулланишади.

– Яқин дугоналарини биласизми? Бирор шубҳалироқ ҳаракатларини сезмаганмидингиз?

– Йўқ, дугоналарини билмайман, тўғрисини айтсам, кейинги бир йил ичида биз деярли гаплашмасдик. Фақат зарурат юзасидан ҳа ёки йўқ деб қўярдик, холос.

– 11 декабрь куни эрталаб у билан гаплашганмидингиз, унинг кайфияти қанақа эди? Соат нечада уйдан чиқиб кетган эди?

– Эрталаб Дилноза билан гаплашмасдан ишга кетдим. У уйда қолди. Онамнинг айтишига қараганда, Дилбарни тушга яқин қолдирган экан...

– Нусратжон, яна бирор нарса эсингизга тушса ёки бирор нарсани менга айтишни лозим деб топсангиз, дарров хабар беринг.

Тергов давомида Дилнозанинг опалари – Норгул билан Севара синглисининг ҳеч қандай шубҳали танишлари йўқлигини ёки шу пайтгача унинг бирон-бир ножўя ҳаракатини сезмаганликларини айтишди. Улар суҳбат чоғида Дилноза "Сизлар кетаверинглар, мен орқаларингдан етиб бораман, Тошкентда учрашамиз", деганини ҳам қўшиб қўйишди.

Терговчи шу ўринда масалага ойдинлик киритадиган бир неча ҳолатларни пайқамади чоғи. Ҳар ҳолда "Шу гапларни қачон, соат нечада, қандай ҳолатда айтганди?", деган саволларни беришдан ўзини тийди. Унинг фикрини "Айбдор – Нусрат!" деган тушунча тамоман эгаллаган эди.

Бир ой давом этган тергов, суриштирув, қидирув ишлари ҳеч қандай натижа бермади. Дилнозанинг дараги чиқмади. Из тамоман йўқолганди.

Собиржон кабинетида у ёқдан бу ёққа юриб, ўйлаб, ўйига етмасди. Бу қандай оила бўлдики, бир йилдан бери фақат мажбурият юзасидан гаплашилса? Ҳатто эри хотинининг сафарга кетаётганини ҳам билмаса?

У Дилнозанинг ота-онаси билан яна бир марта суҳбатлашиш керак, деган фикрга келди.

Ўрни йўқ эр

Терговчини Дилнозанинг онаси – Сожида опа кутиб олди. Севара билан Норгул ҳам уйда экан. Суҳбат оддийгина бошланди.

– Қизингиз Дилноза оиласи билан қандай яшарди? – деди Собиржон салом-аликдан сўнг мулойимлик билан.

– Сизга айтсам, кейинги пайтларда оиласи нотинч эди. Ҳаммасига куёв сабабчи. Дилноза савдога чиқаман дейиши билан тўнини тескари кийиб олди. Ҳайронман, савдонинг нимаси ёмон экан? Мен ёшлигимдан савдодаман. Худога шукур, ҳеч кимдан кам жойимиз йўқ. Мана шу данғиллама уйда яшаймиз. Қўша-қўша машиналаримиз бор. Хотингаям озгина ишониш керак. Унгаям имконият бериб, хоҳиш-истакларига қулоқ солиш керак-да, тўғрими, ука?! Ишқилиб, қизим тирик бўлсин-да... Уйга эсон-омон кириб келсин-да... – деди Сожида опа йиғлаб.

Собиржон сўзсиз Дилнозанинг отасига қаради. Унинг уйда бор-йўқлиги билинмасди.

– Ғани ака, кейинги пайтларда Дилнозанинг шубҳалироқ ҳаракатини сезмаганмидингиз?

– Йўқ. Сезмаганман, – деди ўани ака кўз ости билан хотинига қараб, – Дилноза ҳам бошқа қизларимга ўхшаганди. Улар ҳамма нарсани билади...

У яна хотинига тўғри гапирдимми дегандай қараб қўйди.

Собиржон бу суҳбатдан ҳам қониқмади. ўани ака бу оилада қўғирчоққа ўхшаб кўринди. Қамровни кенгроқ олиш керак шекилли, деган фикрга келиб, энди кетишга отланганида дарвозада Дилнозанинг қайнонаси – Омина опанинг қораси кўринди.

– Ассалому алайкум, яхши ўтирибсизларми? Терговчи болам ҳам шу ерда экан-ку. Дилнозадан бирор хабар борми деб келаётувдим...

– Ассалому алайкум, келинг, Омина опа, – деди Собиржон уйдагиларнинг миқ этмаганидан ноқулай аҳволга тушиб.

Норгул салом-аликни ҳам йиғиштириб, бидиллай кетди.

– Сиз хабарни ўғлингиздан сўранг! Синглим йўқолишидан икки кун аввал ўғлингиз "Сени ўлдириб ташлайман", деб жанжал кўтарганидан бехабардай гапирасиз-а!

– Йўғ-е, қизим, нималар деяпсиз? – ажабланиб Норгулга қаради Омина опа.

– Ҳа, шунақа. Дилноза буни Севара икковимизга айтувди. Лекин биз бунга жанжалда айтиладиган шунчаки бир гап деб, эътибор қилмовдик. Синглим йўқолганига бир ойдан ошди. Ҳақиқатан ҳам ўғлингиз бир бало қилиб қўйганга ўхшайди.

– Вой, мен бу гаплардан нега бехабарман? Яшамагур... шундай деган эканми? Бу писмиқ хотин ўғли билан тил бириктириб қизимни ўлдириб қўйиб, ҳеч нарса билмагандай яна уйимга келишини қаранг... Қизимни уйга қаматтириб қўйиб, савдо-сотиқ қилишга рухсат бермай, не-не азобларга солган ҳам мана шунинг ўзи! Қизи тўрт яшар бўлишига қарамай, бўйидаям бўлмаётганди. Бунга фақат мана шу хотин айбдор...

Сожида опанинг важоҳатини кўриб, Собиржон Омина опага яқинроқ келди-да:

– Ўзингизни босинг, ҳали ҳеч нарса маълум эмас-ку, – деди.

– Худодан қўрқинг, Сожидахон! Неварамни олиб қолиб Дилнозанинг ишларига ёрдамлашаётган эдим-ку?

– Ёрдаминг бошингда қолсин. Қизимни ўғлингга ёмонлаб ўлдиртиргансан, – деди Сожида опа жазавага тушиб.

Хотини ва қизларини тинчлантириб, вазиятни сал бўлса ҳам юмшатиш ўрнига ўани ака ғалати овоз билан хотинининг гапларини ҳадеб такрорлар эди:

– Ҳаммасига айбдор сизсиз. Яхши хотин бўлганингизда қизимни ўғлингизга ёмонлаб, унга ишонмай кўчага чиқармасдан қўярмидингиз? Сиз Дилнозага кўп азоб бергансиз. Буни унинг ўзи айтмаган бўлса ҳам билардим. Сиз жуда ёмон хотинсиз... – У Омина опани нимада айблаб, нима учун ҳақорат қилаётганини билмасди. Уйига келган аёлнинг айби бор-йўқлигини аниқ билмай туриб, мабодо айби бўлса ҳам уни бунчалик ҳақоратлаш эркак кишининг иши эмаслигини англаб ҳам етмасди. Шу туришда у ўз ўрнини йўқотган эрга ўхшар эди. Шу оилада ўсиб улғайган қизларнинг аҳволи эса… На отадан, на онадан ҳайиқарди улар.

Собиржон ўани аканинг бу аҳволини кўриб, унга ачинишниям, нафратланишиниям билмай қолди. Оилада унинг ўрни аниқ йўқ эди.

– Терговчи ука, мана, ҳаммасини эшитдингиз. Куёв ўлгурнинг қизимга "Сени ўлдираман" деб юрганини билдингиз. Энди уни тезроқ қаманг, шунда у қизимни нима қилганини айтиб беради. Фақат тезроқ қаманг, бўлмаса ўзим уни бир бало қилиб қўяман, – деди Сожида опа.

Собиржон бир амаллаб уларни тинчлантирди.

– Хўп, ҳаммасини текширамиз, аниқлаймиз. Фақат сизлар ўзингизни босиб олинглар. Қизиққонлик қилсангизлар, ишимизни чалкаштириб юборасизлар, – деди кетиш олдидан.

Хонасида у ёқдан бу ёққа бориб келаётган Собиржоннинг хаёлида "Наҳотки Дилнозани эри ўлдирган бўлса" деган фикр чарх урарди. 11 декабрь куни Эрматовнинг қаерларда бўлганини яхшилаб суриштиришим керак, деган фикрга тўхталди у.

Собиржон Эрматов ишлайдиган мактабга ҳамма дарсга киришини мўлжаллаб борди. Ўқитувчилар хонасига бош суқди. Қоғоз титиб ўтирган қорачадан келган озғин аёл бош кўтариб, Собиржоннинг саломига алик оларкан, кираверинг ишорасини қилди.

– Мен Эрматов Нусратнинг ўртоғиман, ҳар замонда жўралар билан йиғилишиб турамиз. Унинг энг дарси кам кунини билиб беролмайсизми? Ўзидан сўрасак, иши кўплигини баҳона қилиб биздан қочгани қочган. Вақтига қараб, таклиф қилмоқчи эдик.

– Ҳа, бемалол, – деди аёл жадвалга қараб. – Сешанба куни дарси соат ўн бирга яқин тамом бўларкан.

– 11 декабрь куниям йиғилиб ўтирувдик. Нусрат дарсларим кўп деб баҳона қилиб бормаган, шу кунниям аниқлаб қўяй, илтимос, қараб беринг.

– 11 декабрь сешанба экан-ку, дарси ўну қирқда тамом бўлган.

– Балки бошқа ўқитувчининг ўрнига дарсга киргандир?

– Мен завучман, ҳеч кимнинг ўрнига кирмаган.

– Катта раҳмат, опа. Келиб кетганимни айтиб қўйманг, илтимос.

– Хавотир олманг, – деди аёл гуё бундай суруштирувларни кўравериб кўникиб кетгандек.

Собиржон у ердан чиқиб, тўғри Омина опанинг олдига борди. У невараси Дилбар билан кўча супуриб юрган экан.

– Келинг, ўғлим, уйга киринг, бир пиёла чой ичинг. Дилноза тўғрисида бирор янгилик борми?

– Мен ҳам йўл-йўлакай сизларда бирор янгилик бормикин деб келувдим. Неварангиз ҳам сизни қийнаб қўйгандир-а, Омина опа?

– Йўқ, Дилбар менга ўрганиб қолган, тушдан кейин дадаси келади. Биз бир амаллаб турибмиз, ишқилиб келиним топилсин-да, – деди Омина опа куюниб.

– Омина опа, эслай оласизми, ўша 11 декабрь куни келинингиз кетаётганда Нусратжон уйдамиди?

– Йўқ, ишда эди. Эсимда, шу куни Нусратжон ишдан кеч қайтди. Дилбар дадам келмади деб роса хархаша қилганди.

– Соат нечаларда қайтганди?

– Соат уч-тўртлар эди, шекилли...

Собиржон иш билан боғлиқ яна бир неча саволларга жавоб излаб, атрофни кузатган бўлди. Ишхонасига қайтгач, Нусратга телефон қилиб, навбатдаги суруштирувга чорлади. Суҳбат давомида Собиржонни чўчитиб қўймаслик учун масалага яқинроқ саволларни эҳтиёт бўлиб беришга ҳаракат қиларди.

– Нусратжон, 11 декабрь куни эрталабдан кечгача нима ишлар қилганингизни яна бир эслаб кўринг-чи?

– Эрталаб ишга кетдим, дарс тугаши билан ота-онамнинг уйига бориб, у ерда тушлик қилдим ва қизим Дилбарни олиб, уйга келдим. Бошқа ҳеч қаёққа чиқмадим, – деб жавоб берди Эрматов.

– Эрталаб хотингиз билан жанжаллашмаганмидингиз?

– Йўқ!

– 9 декабрь кунги жанжал нимадан келиб чиққанди?

– Эсингизда бўлса, аввал ҳам айтгандим, Дилноза менга қулоқ солмай бозорга савдо-сотиқ қилишга чиққандан кейин муносабатимиз ёмонлашди. Биз деярли гаплашмасдик. Уйимиз ивирсиб ётадиган бўлиб қолганди. Онам келиб йиғиштирарди. Кийишга на тоза пайпоқ, на кўйлак топиларди. Асабийлашиб турганимда Дилноза менга эътибор ҳам бермай ўзига оро бериб, чиқиб кетишига чидаб туролмай бақиргандим.

– Нима дегандингиз?

– Сендақа исқирт хотин билан яшагандан кўра ҳар нарса бўлган яхши. Савдо-сотиғингни йиғиштириб, уйга қара дегандим.

– Дилнозага сени ўлдираман деганмидингиз? – деб сўради Собиржон дабдурустдан кўзини Нусратдан узмай.

– Дегандим, унинг башанг кийиниб, мени писанд қилмай чиқиб кетиши бошқача кўринди. Шунда "агар сен ҳақингда бирон ёмон гап эшитсам, ўлдириб ташлайман" дегандим.

– Ўлдириш ниятингиз бормиди?

– Йўғ-е, дўқ қилгандим, холос.

– Бошқа ҳеч гап бўлмадими?

– Йўқ…

Собиржон бу гал ҳам арзигулик дастак топа олмаганидан ижирғанди. Эрматов ниманидир яшираётганга ўхшаб кўринди...

Изтироб

Собиржон тергов бўлимининг бошлиғи Фозил акага Худойқулованинг йўқолгани ҳақидаги иш юзасидан ўз фикрларини баён қилди:

– Сўралиши керак бўлганлар билан гаплашдим, натижа — ноль. Фақат аризачи Эрматов, яъни Дилнозанинг эри берган кўрсатмаларда ҳар хиллик бор, ўзини ғалатироқ тутяпти.

– Батафсилроқ гапиринг...

– Худойқулова йўқолишидан икки кун олдин эр-хотин жанжаллашган. Эри "Сени ўлдириб ташлайман" деган сўзларни айтган. Худойқулова буни опаларига айтган. Эрматов буни дастлаб биздан яширди. Бу – биринчиси, иккинчиси, у Худойқулова йўқолиб қолган куни "Ишдан тўғри онамларникига келиб, тушлик қилдим" деб нотўғри кўрсатма берди, у шу куни ишдан соат 11 ларда чиқишига қарамай, айтган жойига соат 15-16 ларда келган.

– Ҳа, иккала факт ҳам шубҳаланишга арзийди. Ундай бўлса, ёнингизга икки нафар ёрдамчи ва Эрматовнинг уйини тинтув қилиш учун ордер олиб, дарров ишга киришинг, – деди Фозил ака.

Тинтув натижасида уйдан енгида қон излари бор Эрматовга тегишли кўйлак топилди. Экспертиза берган хулосага қараганда, қон Худойқулованинг қон группасига тўғри келди. Янги топилган дастаклар юзасидан Эрматовга:

– Кўйлагингиз енгига Худойқулованинг қони қандай қилиб суркалиб қолган? – деган савол берилди.

– Ўша, 9 декабрь куни жанжаллашганимизда уни туртиб юборгандим, столга тегиб бурни қонаганди, енгимга қон шундан теккан бўлса керак. Мен бунга эътибор ҳам бермаганман.

– 11 декабрь куни соат ўну қирқда дарсдан чиқиб, хотинингизни қаерда учратдингиз?

– Ишга кетганимдан кейин уни кўрмаганман.

– Ишдан ўну қирқда чиқиб, онангизнинг олдига соат 15-16 ларда борганингиз бизга маълум. Биздан яширмоқчи бўлган 5 соат давомида қаерда бўлдингиз, нималар қилдингиз?

– Мен 11декабрь куни эрталаб ишга кетаётганимда Дилнозани ясан-тусан қилиб юрганини кўриб, унинг яна бир ёққа кетмоқчи эканини билдим, лекин ҳеч нима демадим, чунки унга гапириш бефойда эди. Икки кун олдин бўлган жанжалдан кейин яна ҳеч нарса бўлмагандек бунчалик ясан-тусан қилиб юргани, менга ҳеч нарса демагани қаттиқ таъсир қилди. Мактабда қандай дарс ўтганимни билмайман. Тўғри, мен ўну қирқда ишдан чиқдим. Лекин уйга бормадим, тўғри келган кўчаларда тентираб юрдим, скамейкада қанча вақт ўтирганимниям билмайман, кейин онамдан Дилбарни олиб уйга кетдим.

– Сиз бу гапингизни исботлай оласизми?

– Буни қандай исботлаш мумкин? – сўради Эрматов.

– Сизни шу ҳолатда кўрган бирор таниш-билиш, айтган гапларингизни тасдиқлайдиган гувоҳ борми демоқчиман, – деди Собиржон.

– Биласизми, мен ҳаётдан шу қадар тўйиб кетгандимки, ҳатто яшагим келмай қолганди. "Дилноза билан ажрашишим керак" деган қатъий хулосага келгандим, фақат қизимнинг тирик етим бўлиб ўсишини ўйлаб, нима қилишимни билмай иложсиз қолгандим. Қайси эркак ўзининг бу аянчли аҳволини бировга айтиб, дийдиё қилиши мумкин?! Бу аҳволимни ота-онамдан бошқа ҳеч ким билмайди. 5 соат тентираб юрганимни исботлайдиган ҳеч қандай гувоҳим йўқ.

– Сиз, Эрматов, хотинингиз Худойқулованинг йўқолиб қолишида гумондор шахс ҳисобланасиз. Сизни эҳтиёт чораси сифатида қамоқда ушлаб турамиз. Ўзингизга ҳимоячи олишингиз ва қонунда кўрсатилган ҳамма ҳуқуқлардан фойдаланишингиз мумкин, – деди Собиржон ва унга тегишли бўлган ҳуқуқлар билан таништирди.

– Менга ҳимоячининг кераги йўқ, чунки мен ҳеч қандай жиноят содир қилмаганман! – Эрматов асабийлашар эди...

Ўғлининг қамоққа олинганини эшитган Сафар аканинг қон босими кўтарилиб, ётиб қолди.

Бир томонда Нусратнинг қамоққа олиниши, иккинчи томондан турмуш ўртоғининг бош миясига қон қуйилиб касалхонага тушиши Омина опани бир аҳволга солиб қўйди. Бу ҳам етмагандек, қудаси Сожида "Агар қизим топилмаса, уруғингни қуритаман, сенларга неварамни бериб қўймайман" деб Дилбарни олиб кетди. Дилбарнинг: "Бувижон, мени олиб қолинг, мен кетмайман" деб чинқириши Омина опанинг юрагини тамоман эзди...

Қилмиш, қидирмиш...

Собиржон ҳозиргина қамоққа олинган Нусрат тўғрисида ўйларди. Онаси – бағрикенг, сабр-тоқатли, ақлли аёл. Отаси – ўз касбини яхши кўрадиган, меҳнаткаш, мағрур одам. Акаси Ботир фалсафадан дарс бергани учунми, мудом ахлоқ-одоб тўғрисида гапиришни хуш кўради. Опаси Оқила – жудаям уятчан аёл, кам гапиради. Шундай оилада тарбияланган Нусрат наҳотки жиноятга қўл урган бўлса? Йўқ, бундай бўлиши мумкин эмас. Лекин ҳамма далиллар унга қарши. Калаванинг учини тезроқ топишим керак!

Собиржон хонасида у ёқдан бу ёққа юравериб чарчади. Жойига ўтирди. Унинг кўзи бугун эрталаб ҳал қилиш учун берилган янги аризага тушди. Қоғозни қўлига олиб ўқий бошлади: "Эрим – Ҳотамов Зокир. Ёши 36 да. Шу йил 11 декабрь куни қора "Нексия" машинасида чиқиб кетиб, қайтиб келмади... Ҳотамова Сарвиноз. Имзо."

– Дилноза ҳам шу куни йўқолган-ку! – деб юборди беихтиёр Собиржон. Иккала йўқолиш бир қулфга банди этилгандек эди. Қани ўша қулфнинг калити?!

У аризада кўрсатилган манзилга қўнғироқ қила бошлади. Гўшакни аёл киши кўтарди.

– Менга Ҳотамова Сарвиноз керак эди.

– Эшитаман, менман.

– Сарвиноз опа, эрингизнинг йўқолгани ҳақидаги аризангиз бўйича қўнғироқ қилаётган эдим. Ҳозир олдимга, прокуратурага кела оласизми?

– Йўқ, афсус, бугун бора олмайман, ўғлимнинг тоби йўқ.

– Ундай бўлса, ўзим бораман, майлими?

– Ҳа, бемалол, келаверинг.

Собиржон ҳар эҳтимолга қарши Дилнозанинг расмини ҳам олиб Сарвинозларникига жўнади.

– Сарвиноз опа. Нима учун шу пайтгача ариза бермадингиз, эрингиз йўқолганига анча бўлган экан? – деб сўради Собиржон.

– У авваллари ҳам 15-20 кунлаб йўқ бўлиб кетарди, телефонда боғлана олмасдик, кейин ўзи келиб қоларди. Яна шунақа бўлади деб ўйладик, қидириш керак бўлган жойлардан ўзимиз изладик. Ҳеч қаердан топа олмагандан кейин ариза беришга мажбур бўлдим.

– Зокир ака нима билан савдо-сотиқ қиладилар?

– Россиядан тахта, ёғоч олиб келиб сотади.

– 11декабрь куни Россияга кетганмиди?

– У куни ўртоқларим билан ўтирамиз, балки сафарга ҳам жўнашимиз мумкин деганди.

Собиржон Ҳотамов Зокирнинг расмини Дилнозанинг опаларига, таниш-билишларига кўрсатди, улар танимасликларини, Зокир деган исмни Дилнозадан эшитмаганликларини айтдилар.

Сарвиноз опага қўнғироқ қилгиси келди:

– Опа, сизга Зокир акага алоқадор бирор янгилик ёки эсингизга тушган бирор гап бўлса, менга дарҳол айтинг дегандим, ҳеч қандай янгилик йўқми?

– Йўқ... Ҳа, эсимдан чиқибди, анави куни эски дазмолни олиб чиқиш учун болахонага чиқсам, Зокир аканинг қўл телефони ётган экан. Буни сизга айтаман деб, эсимдан чиқарибман.

– Қўл телефони дедингизми? Уйда бўлиб туринг, илтимос, ҳозир борамиз, – деди Собиржон ва ёрдамчиси Фарҳод билан тезда йўлга отланди.

Сарвиноз опа эшикдан кириб келган Собиржон ва Фарҳодларга қараб:

– Шунча тез етиб келдингизларми? – деди ҳайрон қолиб.

– Қани ўша телефон? – шошиб сўради Собиржон.

– Мана! – Сарвиноз телефонни узатди.

Собиржон телефондан охирги қўнгироқ рақамини топди ва тез ёзиб олиб, Сожида опанинг уйига қўнғироқ қилди.

– Сожида опа, Дилнозанинг қўл телефони рақамини айта оласизми? – деди. Маълумотни олиши билан гўшакни қўйди.

– Ўзим ҳам худди шундай деб ўйлаган эдим, мени ҳеч қачон сезгиларим алдамаган, – деди Собиржон кафтларини бир бирига ишқаб. Фарҳод гап нимадалигини тушуниб етмаган бўлса ҳам, яхши янгилик борлигидан жилмайди.

– Сарвиноз опа, илтимос, телефонни қаердан топиб олганингизни кўрсатинг, – деди Собиржон.

Улар болахонага чиқишди. Сарвиноз опа "Мана шу ердан топувдим" деб кўрсатган жойда ечиб ташланган бир жуфт пайпоқ ётарди. Собиржоннинг диққатини шу ерда ётган қоғоз парчаси тортди, чунки у янги пайпоқнинг ёрлиғи эди. Собиржон ўз тахминларини овоз чиқариб айта бошлади:

– Демак, шу ерда Зокир ака эски пайпоқни ечиб, янгисини кияётганда телефон жиринглаган. Гаплашиб бўлгандан кейин телефонни ерга қўйиб, пайпоқни кийиб бўлгандан кейин, уни чўнтагимга солаяпман деб ўйлаган. Лекин адашган. Ёки эсидан чиқиб қолдириб кетган. Хўш, Фарҳоджон, нима деб ўйлайсиз? Зокир ака болахонага фақат пайпоқ алмаштиришга чиққанмикин?..

– Мен ҳам худди шуни ўйлаб турган эдим, – деди Фарҳод.

– Сарвиноз опа, болахонадаги лаш-лушларга яхшилаб қаранг-чи, бирор нарса йўқолмаганми? – деди Собиржон. Сарвиноз опа болахонадаги эски-туски нарсаларга узоқ тикилди. Собиржоннинг хаёлидан "уч ойдан бери болахонага чиқмай, уни шу аҳволга тушгунча тозаламай қўйиш ҳам мумкин экан-да", деган фикр ўтди.

– Электр иситгич кўринмаяпти, ҳа, қизил рангда эди, – деди Сарвиноз опа.

– Айтинг-чи, сизларнинг бошқа уйларингиз ҳам борми?

– Йўқ, фақат шу уйимиз бор, холос.

– Дача-чи?

– Дачамиз ҳам йўқ ҳисоб.

– Тушунмадим, аниқроқ гапиринг, борми ёки йўқми?

– Қайнимнинг номида битта эски дачамиз бор, таъмирланмагани учун у ерга бормаганимизгаям бир-икки йил бўлиб қолди.

– Фарҳоджон, кетдик ўша дачага, Сарвиноз опа, илтимос, бошлаб боринг, – деди Собиржон шошилиб. Дача унча узоқ эмас экан. Ичкарига киришлари билан Собиржоннинг кўзи қизил электр иситгичга тушди, тармоқда электр токи йўқ эди. Улар ташқарига чиқишди.

– Гаражнинг калити борми, Сарвиноз опа? – сўради Собиржон.

– Билмайман.

Собиржон гаражнинг эшигини тортган эди, очилиб кетди ва ичкарида қора Нексия кўринди. Машинанинг орқа ўриндиғида шармандали ҳолда қотиб қолган икки нафар мурда ётарди. Улар ёпиқ гаражда машина ёқилғиси дудидан бўғилиб ўлган Дилноза ва Зокир эдилар.

Бу жирканч манзарадан қотиб қолган Собиржон ташқарига чиққанда юзига илк баҳор шабадаси урилиб, ўзига келди ва керакли жойларга қўнғироқ қила бошлади...

Зулайҳо Машарипова, huquqburch.uz

Таҳоратдаги макруҳ амаллар

albine — Fri, 17 Feb 2017 12:16:47 GMT

Таҳоратдаги макруҳ амаллар

Таҳорат одобларига зид саналувчи барча амаллар таҳоратдаги макруҳ амаллардир. Жумладан: Нажосат бор жойда таҳорат қилиш. Маълумки, таҳорат покланишдир. Бу амални пок жойда, либос ва баданга ифлос нарсалар сачрамайдиган тоза жойда қилиш лозим. Таҳоратнинг суннатларидан бирини узрсиз тарк қилиш. Бунда ўша суннат амалларга эътиборсизлик ва хафсаласизлик бўлади. Таҳоратдаги барча суннат амаллар таъкидланган бўлиб, уларсиз таҳорат мукаммал бўлмайди. Сувни исроф қилиш. Маълумки, таҳоратда аъзоларни учун мартадан ювиш суннат. Агар уч ёки икки марта ювганлик ҳақида шубҳа қилинса, уч марта ювган деб ҳисобланади. Сабаби аъзоларни икки марта ювиш билан кифояланса, ҳечқиси йўқ. Аммо уч марта ювган тақдирда икки марта ювдим деб ўйлаб, ювиш тўрт мартага етса, бу ҳам исроф бўлади. Хоҳ пулли, хоҳ текин, хоҳ арзон, хоҳ қиммат бўлсин, сувни исроф қилиш ҳаром. Исрофда молларнинг инсонлар наздидаги қийматига қаралмайди. Балки Аллоҳ тарафидан махлуқотлар манфаати учун яратилган ҳар қандай нарсани беҳуда сарфлаш исрофга киради. Агар сув таҳорат қилаётган кишиники бўлса, сувни исроф қилиш макруҳ. Агар у жамоатники бўлса, исроф қилиш ҳаромдир. Чунки бунда ўзгалар ҳаққига тажовуз қилинган бўлади. Шофеъийлардан бошқа жумҳур уламолар наздида, бошга бир мартадан ортиқ масҳ тортиш ҳам исроф. Худди масҳ тортаётгандек сувни ҳаддан ташқари оз ишлатиш. Таҳоратда сувни ишлатишда ўртача йўл тутилади. Ҳаддан зиёд кўп ишлатиб исроф қилинмайди. Аксинча, поклаш лозим бўлган жойларга сув тўлиқ етиб бормаса ёки уларни нам қўл билан ишқаб қўйилса, кифоя қилмайди. Аъзолардан камида икки томчи сув оқиши керак. Сувни юзга зарб билан уриш. Сув юзга зарб билан уриладиган бўлса, ён-атрофга сачрайди. Бу эса мўмининг одобига зиддир. Шунингдек, юз мўътабар аъзо, уни оҳисталик билан ювиш лозим. Таҳорат асносида узрсиз одамларнинг сўзини, яъни дунёга тегишли сўзларни сўзлаш. Ортиқча сўз кишини дуо ва хушуъдан чалғитади. Намоз Аллоҳ билан мулоқот қилишдир. Унда банда жисми ва руҳини поклаши керак. Намозга рисоладагидек тайёргарлик кўриш учун фикрни бир жойга жамлаб, Аллоҳ кўриб турганини қалбан ҳис қилиб, эътибор ва ҳафсала билан таҳорат қилинса, мақсадга мувофиқ бўлади. Бировнинг ёрдамидан узрсиз ҳолда фойдаланиш. Юқорида бу масалани кўриб ўтдик. Фақат касаллик ёки кексалик сабаб таҳоратда ўзгалар ёрдамидан фойдаланиш жоиз. Чап қўл билан мазмаза ва истиншоқ қилиб, узрсиз ҳолда ўнг қўл билан бурунни қоқиш. Оғиз ва бурунга ўнг қўл билан сув олиб, чап қўл ёрдамида бурун қоқилади. Бунинг акси таҳорат одобларига тескари. Рўзадорнинг оғиз ва бурнига муболаға билан кўп сув олиши. Рўзадор бўлмаганлар оғиз ва бурунни яхшилаб, ачиштириб ювишлари афзал. Аммо рўза тутганлар эҳтиёткорлик билан иш тутишлари лозим. Акс ҳолда рўза очилиб кетиш хавфи бор. “Таҳорат китоби”дан

Депрессия – қандай касаллик?

albine — Thu, 16 Feb 2017 06:35:24 GMT

Депрессия – қандай касаллик?

Депрессия – кайфиятнинг кескин пасайиши, фикрлар карахтлиги ва ҳар қандай ҳаракатга бўлган интилишнинг йўқолиши билан кечувчи касаллик.
Депрессия шу даражада кенг тарқалганми?
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра ер шарида депрессия билан рўйхатга олинганлар сони 160.000.000 дан ошиқ. Бироқ, аксарият мутахассислар фикрича, депрессия билан касалланган ҳар 3 беморнинг бири врач назоратида туради, холос. Бошқа бир мутахассислар фикрича, депрессия билан касалланганлар сонини аниқлаш мушкул. Чунки депрессия турли хил клиник кўринишда намоён бўлмоқда ва ҳамма вақт ҳам ташхис тўғри бўлиб чиқавермайди. Бунинг устига депрессия билан оғриган беморларнинг ҳаммаси ҳам психиатр ёки психологларга мурожаат қилавермайди.
Депрессиянинг сабаблари жуда кўпми?
Депрессиянинг асосий сабаблари – булар ўткир ва сурункали руҳий сиқилишлар, кетма-кетма келувчи муваффақиясизликлар ва узоқ давом этувчи оғир касалликлардир. Ташқи салбий омиллар сабабли ривожланган депрессияга экзоген депрессия деб айтилади. Ҳеч қандай сабабсиз ривожланадиган депрессияга эндоген депрессия дейилади. Эндоген депрессиялар ривожланишида наслий омилнинг ўрни катта.
Ниқобланган депрессия нима?
Соматик симптомлар, яъни ички аъзолар функциялари бузилиши билан кечувчи депрессияга ниқобланган депрессия деб айтилади. Нима учун ниқобланган депрессия дейилади? Чунки бемор депрессия билан касалланган бўлса-да, унинг шикоятлари худди бошқа касалликларни эслатади, яъни “Мигрен”, “Юрак оғриқлари”, “Бўғим оғриқлари”, “Ошқозон-ичак касалликлари”, “Тери-таносил касалликлари” ва ҳ.к. Беморни текшираётган врач беморнинг кайфияти оғриқлар сабабли тушган деб ўйлайди. Аслида беморда ниқобланган депрессия ривожланган бўлади. Бундай беморни албатта тиббий психолог ёки психиатр кўрикдан ўтказиши керак.

Бемор ҳам айбдорми ёки психолог нима қилиб бера оларди?
Баъзан бемор “Депрессия” ташхиси аниқлангандан сўнг ҳам врач ёки психологга мурожаат қилмасдан юради. Бунинг сабаблари турлича, яъни қариндош-туққанлар, ҳамкасблар ва қўни-қўшнилардан уялиш, психиатр ёки психолог назоратида қолиб кетишни ҳоҳламаслик, ишдан ҳайдалиш ёки ишга қабул қилинмасликдан қўрқиш, тузалиб кетишига ишонмаслик, психотроп дориларни қабул қилишдан қўрқиш ва ҳ.к. Аксарият ҳолларда депрессия оила ва ишдаги муваффақиятсизликлар ёки бахтсиз воқеалардан сўнг ривожланади. Бундай пайтларда бемор “Шу аҳволга тушганимнинг сабаби аниқ-ку, психолог нима ҳам қилиб берарди, вақт ўтиб тузаларман” деб, даволанишдан воз кечади. Психолог беморни айнан шу каби вазиятлардан чиқарувчи мутахассис эканлигини унутиб қўйишади ёки англаб етишмайди. Одатда, бундай беморни унинг яқинлари, таниш-билишлари психологга мурожаат қилишга ундашади. Демак, улар психолог қабулига мажбуран келишади. Психолог қабулида дастлабки суҳбатдан ўтган беморнинг дунёқараши, аксарият ҳолларда кескин ўзгаради ва кейинчалик унинг ўзи психолог қабулига қатнай бошлайди. Албатта, дастлабки суҳбатнинг самарали тугаши психологнинг маҳоратига ҳам кўп жиҳатдан боғлиқ.

Депрессияда қандай руҳий-ҳиссий
бузилишлар кузатилади?
Депрессияда кўп кузатиладиган асосий руҳий-ҳиссий бузилишлар – булар кайфиятнинг тушиб кетиши, умидсизлик, ғам-ғусса, доимий хавотир, ёмон воқеаларни кутиб яшаш, айбдорлик ҳисси ёки ўзини ҳадеб айблайвериш, қайсарлик, ўжарлик, ўз билганидан қолмаслик, ўз ҳаётидан қониқмаслик ва ўзини камситиш, атрофдаги воқеалар ва яқинларига қизиқишнинг йўқолишидир. Депрессияга чалинган одамларнинг кайфияти кун бўйи ўзгариб туриши мумкин. Масалан, эрталаб кайфияти жуда яхши бўлса, кечга яқин унинг кайфияти умуман тушиб кетади. Баъзи одамларда бунинг тескариси кузатилади.
Бош ва танада қандай белгилар пайдо бўлади?
Депрессияда бош оғриқ, бош айланиши, энса ва бўйин соҳасида оғриқлар, юрак соҳасида оғриқлар, нафас етишмаслиги, иштаҳа пасайиши, қабзият, жинсий заифлик, ҳайз кўришнинг бузилиши, турли умумий холсизлик каби белгилар кўп кузатилади. Бош оғриқ – депрессиянинг энг кўп учрайдиган белгисидир. Демак, доимий тарзда боши оғрийдиган беморда депрессия бор-йўқлигини текшириб кўриш керак. Бундай бемордаги бош оғриқни оғриқ қолдирувчи дорилар эмас, балки депрессияга қарши дорилар бартараф этади. Буни врачлар ва психологлар эсда тутишлари лозим.

Депрессияда ҳулқ-атвор қандай бузилади?
Депрессияда ҳулқ-атвор бузилишлари жуда кўп учрайди. Булар – ўз жонига қасд қилишга интилиш, бирор-бир фаолиятга қизиқмаслик, камҳаракатчанлик, уйдан чиқмай ётавериш, ёлғизликка интилиш, бировлар билан мулоқотдан қочиш, ичкиликка ёки турли фармакологик дориларга ружу қўйиш.
Депрессияда хотира бузиладими?
Депрессияда хотира ва фикрлаш жараёни бузилишлари кўп учрайди. Паришонхотирлик, хотира пасайиши, айниқса эслаб қолишнинг бузилиши жуда кўп кузатилади. Фикрлар карахтлиги – депрессиянинг асосий белгиларидан биридир.
Кучли одамларда ҳам депрессия кузатиладими?
Депрессия одатда кучли, мақсадга интилувчан, бироқ ҳиссиётга берилувчан одамларда кўп учрайди. Уларнинг депрессияга тушишдан олдинги ҳаёти ўрганилганда, қуйидаги хусусиятлар аниқланган: депрессияга учраган шахсларнинг ўзига хос дунёқараши бўлади, улар атрофдаги воқеаларни ўз дунёқарашидан келиб чиққан ҳолда таҳлил қиладиган ва ҳиссиётга берилувчан шахслардир. Улар кўпинча, ҳаётдан қониқмай яшашади, эришган ютуқлари уларни қониқтирмайди, ўз фаолиятига танқидий муносабатда бўлишади. Бу одамлар фақат маррани эгаллаш учун яшайдилар. Шу билан бирга бошқалар, масалан, ҳамкасбларининг хатоларини топиш ва маслаҳат бериб юришни хуш кўришади. Агар унинг хатосини кўрсатишса, бундан қаттиқ азият чекади ва шу одамни ёқтирмай қолади.
Улар оилада ҳам, уйда ҳам аниқ бир режа асосида ҳаёт кечиришга одатланган, ўта талабчан бўлишади, бола-чақасидан ҳам шундай яшашни талаб қилишади. Бу, кўпинча, оилавий мажораларга сабабчи бўлади. Бундай шахслар оила ва ишдаги муваффақиятсизликлар ва мусибатли воқеаларни оғир қабул қилишади, ичкиликка ҳам тез ружу қўйишлари мумкин. Баъзан уларнинг турмуши ҳам беқарор бўлади.
Улар ёлғизликни ёқтиришади, бирор бир ишни бошлашса ёки раҳбарлардан топшириқ олишса, уни мукаммал бажаришга интилишади. Бундай одамлар арзимаган баҳодан жуда хурсанд ва арзимаган койишдан қаттиқ хафа бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам уларнинг жаҳлини чиқариш ёки кайфиятини тушириш осондир.
“Депрессия” ташхиси қандай аниқланади?
Депрессия аксарият ҳолларда беморлар томонидан ҳам, яқинлари томонидан ҳам, баъзан врачлар томонидан ҳам ёмон хулқ-атворнинг бир кўриниши сифатида қабул қилинади ва шу сабабларга кўра, вақтида аниқланмай қолади. Психосоматик бузилишлар билан намоён бўлувчи депрессия ҳам ўз вақтида аниқланмай қолада ва “ички касалликлар” ташхиси қўйилади. Депрессия фақат кайфиятнинг тушиши билан боғлиқ бўлган ҳолат эмас, балки бир нечта симптомлардан иборат касалликдир. Бу касалликни эрта аниқлаш ва даволаш муолажаларини эрта бошлаш беморнинг депрессиядан тезда чиқиб кетишига ёрдам беради.
Депресcия ташхисини қўйиш учун қуйидаги 3 та симптомнинг икки ҳафтадан ошиқ давом этиши ҳам етарлидир. Булар – кайфиятнинг пасайиши, фикрлар карахтлиги ва ҳаракатга бўлган интилишнинг йўқолиши.
Депрессиядан қандай қутулиш мумкин?
Депрессияни даволашда дори-дармолар ва психотерапевтик суҳбатлар қўлланилади. Бу иккала даволаш усули биргаликда олиб борилса, самараси юқори бўлади. Дорилар билан даволашдан олдин ўтказилган психотерапия даволаниш жараёнини енгиллаштирса, ундан сўнг ўтказилган психотерапия эса депрессия қайталанишининг олдини олади. Бугунги кунда депрессияни даволаш жараёнида қўлланиладиган психотерапевтик усуллар жуда кўп бўлиб, уларнинг баъзилари ҳақида тўхталиб ўтамиз.
Депрессияни психаналитиклар даволайдими?
Депрессия негизида ички зиддиятлар йиғиндиси ётади: шахс бир томондан бировларга қарам бўлишни хоҳламайди, иккинчи томондан бошқалар уни эътироф этишини, қўллаб-қувватлашини истайди. Албатта, ушбу бир-бирига зид ҳолатлар доимий қониқмаслик ҳиссини юзага келтиради, яъни бошқаларга нисбатан қаҳр-ғазаб ва хафагарчилик шахснинг ички дунёсини қамраб олади. Шу аснода шахснинг ўзи эса бошқаларнинг наздида меҳрибон, одамови ва ажойиб инсон сифатида тан олинишни хоҳлайди. Мана шу истакларнинг рўёбга чиқмаслиги депрессия шаклланишига туртки бўлади. Эътироф этилмаган ҳар бир хоҳиш ва истак йиллар мобайнида онг остида қўним топади ва улар йиғилган сайин ички зиддиятлар кучая боради. Бундай пайтларда депрессия шаклланиши учун кучли стресснинг ўзи кифоя. Сурункали тарзда шаклланадиган депрессия эса доимий руҳий-ҳиссий зўриқишлар таъсири остида ривожланади.
Психаналитик терапиянинг асосий мақсади – депрессия касаллигига чалинган беморда ички зиддиятларни тўла очиб ташлашдан иборат. Бу терапия, албатта, индивидуал тарзда олиб борилади ва ҳар бир беморда ички зиддиятлар сабабини очишга қаратилган бўлади. Психаналитик терапия беморда катарсис, яъни руҳий покланишга эришилгунга қадар ўтказилади. Ижобий натижага бир неча кун ичида эришиш мумкин, баъзан эса бу жараён бир неча ойга чўзилади.
Когнитив психотерапия нима?
Когнитив психотерапия усули беморда ўзига бўлган ишончни оптимистик руҳда кучайтиришга қаратилган. Унинг асосида ҳам беморнинг фикрлаш дунёсини ижобий томонга ўзгартириш ётади. Когнитив психотерапия усуллари кўп бўлиб, улар махсус адабиётларда батафсил ёритилган. Бемор билан олиб бориладиган психологик суҳбатлар депрессиянинг тури ва оғир-енгиллигига қараб 10-20 сеансни ташкил қилади.
Психолог беморнинг яқинлари билан ҳам суҳбат ўтказиши керакми?
Албатта! Психолог беморнинг яқинлари билан суҳбатлар олиб бориши шарт. Чунки бу суҳбатлар бемор ҳақида тўла маълумотга эга бўлишга ёрдам беради. Депрессияга чалинган беморни даволашда, унинг яқинлари билан ўзаро мулоқотлар олиб бориш жуда аҳамиятлидир. Бироқ, бу мулоқот тескари натижа бериши ҳам мумкин, агар бемор бунга рухсат бермаса. Шунингдек, психолог беморнинг яқинларига унинг олдида ўзларини қандай тутиш лозимлигини тушунтиради. Бу ўта муҳим. Чунки баъзи оила аъзолари бемор билан биргаликда уйда мотамсаро муҳит яратадики, бу вазият беморнинг аҳволини янада оғирлаштиради ва ўз жонига қасд қилишга уринишларни кучайтиради. Беморга ҳадеб ёнбосавериш ёки унинг ҳулқ-атворини танқид қилавериш ҳам мумкин эмас. Агар беморда суицидал фикрлар ва уринишлар кузатилса, уни ёлғиз қолдирмаслик керак. Оила аъзолари томонидан назорат шундай бўлиши керак-ки, беморнинг ўзи буни билмасин. Чунки ҳадеб беморни қўриқлайвериш унинг жонига тегади. Беморнинг ишончини қозонган оила аъзолари билан кўчага чиқиб айланиб келиш ва сайр пайтида асосан беморни сўзлатиш, унинг ҳис-туйғуларига ҳамдард бўлиш яхши самара беради. Бемор доимо психолог билан ҳар қандай вазиятда ҳам боғлана оладиган бўлиши лозим. Чунки зудлик билан психолог ёрдами керак бўлиб қолиши мумкин.
Депрессияни баратараф этишда дорилар ёрдам берадими?
Албатта ёрдам беради! Бироқ уларни тўғри танлай олиш керак. Дорилар депрессиянинг барча турларида тавсия этилиши мумкин. Врач ёки психологнинг бемор олдига қўядиган энг асосий шартларидан бири – даволанишни режа асосида олиб бориш ва врач тавсияларини сўзсиз бажаришдир.
Депрессияни бартараф этиш учун қўлланиладиган доориларга антидепрессантлар деб айтилади. Антидепрессантлар мияда кайфият гормони деб аталмиш серотонин миқдорини оширади.
Антидепрессантлар билан даволаш қонун-қоидаларини келтириб ўтамиз:
1. Беморнинг ўзи ҳеч қачон интернет ёки врачлар учун ёзилган китоблардан фойдаланиб депрессияга қарши дори қабул қилиши асло мумкин эмас. Айниқса депрессияда дориларни берухсат ичиш жуда ёмон оқибатларга олиб келиши мумкин.
2. Врач депрессия тури, даражаси, клиник манзараси ва беморнинг соматик аҳволидан келиб чиққан ҳолда, аниқ бир антидепрессант танлаб олади ва беморга тавсия қилади. Врач унинг кундалик дозасини белгилайди ва даволаш схемасини тузади.
3. Антидепрессантлар билан даволаш даврида депрессия белгилари секин-аста йўқолиб бориши (одатда, 1-2 ҳафтадан сўнг) беморга тушунтирилади. Уни врачдан бемаслаҳат тўхтатиб қўйиш мумкин эмаслиги уқтирилади. Антидепрессантларни бир неча ой ичиш зарурлиги ва депрессия белгилари бутунлай йўқолгандан сўнг врачнинг ўзи даволашни тўхтатиш вақтини белгилаши айтилади.
4. Антидепрессантларни касаллик белгилари йўқолгандан сўнг ҳам яна 2-4 ой мобайнида (баъзан ундан ҳам кўп) ичиш зарурлиги тушунтирилади. Бу қоида депрессиянинг яна қайталамаслиги учун қабул қилинган.
Дорилар билан даволаш жараёнида психотерапия муолажаларининг ўтказилиши беморнинг депрессиядан чиқиш даврини тезлаштиради. Психотерапевтик муолажалар пайтида бемор билан мулоқотлар олиб борилади, антидепрессантларни қабул қилиш билан боғлиқ бўлган муаммолар ечилади (чунки, аксарият беморлар 1 ойдан сўнг дори ичишни тўхтатиб қўйишади), беморда яхши натижаларга ишонч ҳосил қилинади. Уларни эрта тўхтатиб қўйиш ёки асоссиз тарзда кам миқдорда бериш кутилган ижобий натижани бермайди. Бемор депрессия белгилари тугагунча доимо врач назоратида бўлиши зарур. Дориларни тўсатдан тўхтатиш депрессиянинг яна қўзғашига сабабчи бўлади.
Депрессияни даволашда антидепрессантлар билан биргаликда, физиотерапия, нина санчиб ва гиёҳлар билан даволаш ҳам кенг қўлланилади.
Депрессия билан касалланган одамнинг психологик портрети қандай?
Депрессия билан касалланган беморларни узоқ йиллардан буён кузативларим асосида уларнинг психологик портретини яратишга ҳаракат қилдим. Чунки менинг яқин одамларимда ҳам депрессия кузатилган ва мен уларни кўп йиллар мобайнида кузатиб келганман. Мана уларнинг психологик портрети. “Улар дунёни ва атрофда бўлаётган воқеаларни салбий тарзда қабул қилишади, ўзининг ҳаётда тутган ўрнини пессимистик руҳда баҳолашади, ўзини ҳеч кимга кераксиздек ҳис қилади. Улар доимо хавотирда яшашади, ҳеч қандай фаолиятга қизиқишмайди, атрофдаги ўйин-кулгилар ва яқинларининг тақдирига мутлоқ эътиборсиз бўлишади. Улар доимо хўрсиниб юришади ва ўзларини доимо айбдордек ҳис этишади. Уларни чалғитиш учун бирор-бир ишга мажбурлаш мумкин, бироқ уни ҳеч қандай қизиқиш ва эътиборсиз бажаришади. Ҳеч қандай иш уларнинг кайфияти кўтарилишига ижобий таъсир қилмайди. Улар уйқусизликдан азият чекишади ёки фақат уйқу босаверади, ёмон тушлар кўриб чиқишади. Бу тушлар турли-туман бўлиб, тушида бировларни бўғиб ўлдириб қўяди ёки пичоқлаб ташлайди, оламдан ўтган яқинлари ва қонли воқеалар тушига кўп киради. Бундай тушлар беморнинг кайфиятини янада туширади ва аҳволини оғирлаштиради. Улар доимо паришонхотир ва карахт бўлиб юришади, ўз жонига қасд қилишга уринишади. Улар ўзларининг тузалишига сира ишонишмайди, даволанишга ҳам яқинларининг қистови билан келишади”.
Депрессияга таъриф бера туриб, ушбу касаллик учун хос бўлган яна бир хавфли белгини айтиб ўтиш лозим, яъни ўз жонига қасд қилишга интилиш. Шунинг учун ҳам депрессия барча давлатларда ижтимоий муаммога айланган. Бироқ тузалишга интилиш ва кучли ирода уларни бу касалликдан ҳалос бўлишига катта ёрдам беради. Ушбу сатрларни ўқиётган ҳурматли беморлар. Сиз албатта тузалиб кетасиз! Иродангизни мустаҳкам қилинг. Ахир Сиз аввал кучли инсон бўлгансиз! Ушбу куч Сизни вақтинча тарк этган бўлса, у яна ёнингизга албатта қайтиб келади. Чунки бу Сизнинг кучингиз!

НАДОМАТ Бир ароқхўр тилидан…

albine — Wed, 15 Feb 2017 11:57:38 GMT

НАДОМАТ
Бир ароқхўр тилидан…

Эркаклар нима учун ароқ ичишади? Бу саволга ҳамма ҳар хил жавоб бериши тайин. Кимдир асабларини тинчлантириш, кайф қилиш учун ичса, яна кимдир муаммоларини унутиш, бир оз бўлса-да, ўша ғамлардан, аламлардан узоқлашиш, ҳеч нарсани ўйламаслик учун ичишади. Баъзилар эса, байрам ёки бирор сабабни баҳона қилишади.
Аслида-чи, исломда бунга масъулиятдан қочиш, ғам устига яна ғусса қўшиш, дея қаралади. Албатта биров ароқ ичиб, маст бўлиб, дардларини унутгани билан, ҳушига келганида аламлардан қутулиб қолмайди. Балки аввалги муаммоларига ароқхўрлик туфайли келган изтироблари қўшилади. Бундай дейишимга сабаб, асосли воқеа мавжуд.
Келинг, яхшиси, сизга ўз ўтмишимни сўзлаб берай, зора, мендай одам шаклидаги махлуқлар бундай ҳаракатга бормай, ўз оиласига, фарзандларига бош бўлиб, оталик бурчларини адо этишса…

Оилада учинчи ўғил фарзанд бўлганлигим боис, дадам мени жуда эркалатар, айтганларимни икки қилмасликка ҳаракат қиларди. Дўстларим ўртасида ҳам ягона туришни жуда хоҳлардим. Шу боисдирки, ўқиб, ишлаб ўзимга яраша шон-шуҳратга эга бўлдим. Акаларим олийгоҳ эшигини ҳатлашмаган, шунинг учун уларнинг оёққа туриб кетишларига қўлдош бўлдим. Янгаларим, жиянларим мени ва ишимни жуда ҳурмат қилишар, эрталаб нонуштадан тортиб, то кечги овқатларимнинг ўз вақтида муҳайё бўлишини назорат қилишарди.

Шу оралиқда Баҳорой исмли қиз билан турмуш ришталаримизни боғладик. Ўзи кўркамгина, беозоргина фаришта қиз. Онамнинг хизматларини чопқиллаб қилибгина қўймай, қўшимча ишлар билан ҳам шуғулланарди. Тикувчиликда унга тенг келадиган чевар топилмас, ҳамма мижозлари, фақат у тиккан кийимларнигина севиб кийишарди.
Аста-секинлик билан дунё эшигини очган жажжитойгина болаларимиз бизнинг энг бахтли оила бўлишимизга сабаб бўлди. Отам вафотидан кейин онамнинг қадди букилмасин, дея уни турли дам олиш масканларига юбориб турардик.
Айниқса баҳор чоғлари ҳовлида сумалак қайнатиб, қариндошларни чорлаб, чиройлигина байрамлар ташкиллаштиришлар ҳануз кўз ўнгимдан кетмайди. Барча яқинларим мен билан бир оғизгина гаплашгиси келар, ногаҳон нигоҳлари тўқнашиб қолгудек бўлса, ийманибгина сўз бошлашарди.

Эҳ, ўша дамлар…

Эҳ-ҳе, ўша пайтларда ҳурмат ва мартабамнинг улуғлигини қадр тутмабман. Ёз ойлари келди дегунча, оиламиз билан чет эл саёҳатларига йўл олиб, ҳордиқ чиқариб қайтардик. Ишларимиз рисоладагидек, оиламиз эса, бекам-у кўст эди. Ҳар қандай яқиним: “Бахтиёр, сенинг турмушингга жуда ҳавасим келади, хотининг чизиғингдан чиқмайди, онангнинг ҳурматини жойида қиласан, болаларинг ҳам тартибли, ишларинг эса, аъло. Сенда ҳам армон борми?” – дея ҳавас билан боқишарди. Бу бахтимни ҳам эъзозлай олмабман.
Онажоним ёшлигимдан барча хасталикларга қарши муолажаларни ўзи тайёрлар, ҳатто, шифокорлардан аъло даражада даволаб қўярди. Дори-дармонларни, умуман ишлатмасдилар. Қиш фасли келди, дегунча ҳамма грипп, шамоллаш, совуқ қотиш каби касалликлар билан оғриса, менга таъсир қилмасди, ҳамиша соғлом бўлишим учун онам таомларни ҳам бақувват ва витаминларга бой маҳсулотлардан тайёрларди. Мана шундай бетакрор бахтимни асрай олмабман.
Кунларнинг бирида яхши фирмадан ҳамкорликда ишлашга таклиф келиб тушди. Даромади ҳам мўлидан, шартлари эса, осонгина эди. Бу ишга таваккал қилиб, бош суқдим, яхшироқ, бундан-да чиройлироқ, бадавлатроқ яшашга интилдим. Яратганнинг ўзи қўллади, чоғи, барча ўйлаган ва режалаган мақсадларим ўнгидан келиб, мансабим ҳам, бойлигим ҳам орта тушди. Дўст-у улфатларим кўпайди, кунда бир меҳмондорчилик, аввалгидек жон қийнаб, тунги икки-учгача офисда ўтириш, бош қотириш каби манзаралар мендан йироқлаша бошлади.
Лавозимим ҳам кўтарилиб, бошлиқ даражасига эришдим. Ёш бўла туриб, бундай катта масъулиятли ишни менга топширишгани бошимни айлантириб қўйди, чоғи, ўзимни турли кайф-сафолар мажмуасига урдим, шодон юргим, бахтиёрлигимни яна бир карра чуқурроқ ҳис этгим келди. Маишатхоналарда турли қизларнинг қучоғига отилиб, дунёимни сочардим, ўзимча бахтни уларнинг зулматли бағридан топгандек бўлардим. Онам ва жуфти ҳалолим мендан нолигудек бўлишса: “Ҳамма нарса етарли, яна нима талаб қиласизлар, ишдаман” – дея уларнинг гапларига қулоқ осмадим. Билмадим-ки, йиқилишимни кутаётганлар, оёғимни эгри босишимни пойлаётганлар сон мингта эканлигини…

Афсусдаман…

Ишлардан толиқиб, кеч кириши билан аллақандай клубларда маишат қилгани бориш менинг хоббийимга айланди. Офисда ҳам устларимдан ароқ ҳиди анқиб турар, ходимларим менга нисбатан бошқача кўзқарашда бўлишарди. Бунинг учун шикоятнома ёзишганини ҳам эшитиб қолдим. Лавозимимдан озроқ муддатга пастлаштиришди, аммо менга бу таъсир этганича йўқ.
Бир куни уйга келсам, хотиним ортида дўстим Анвар билан шодон ҳолатда кириб келишди. Уларнинг ўзаро суҳбатлари, муносабатлари менинг асабимни қайнатди. Келган меҳмонга дастурхон ёзиб, овқатландик. Кайфим бор бўлса-да, яна ичишга қарор қилдим ва хотинимни дўконга ароққа чиқардим. Ўша куни тун ярмигача ичиб, тарқалишдик. Онамни навбатдаги саёҳатига юборганлигимиз боис, болалар ҳар кунгидан вақтлироқ ухлаб қолишган экан.
Дастурхонни йиғаётган хотинимнинг кайфияти тушиб кетганди. Энди билсам, у менинг шунча бўкиб ичганимдан хафа экан, аммо айни дамда мен уни дўстим Анварнинг кетганидан ранжиб қолди, дея тушундим ва “унинг жазманисан” дея обдон калтакладим. Гўё мен каби у ҳам турли клубларда маишат қилиб юргандек, ўзимнинг қилганларим олдимдан қайтаётгандек туйиларди менга. Ҳар хил қизларнинг бағрида ётган манзаралар кўз олдимда гавдаланаверди.
Аламзада ҳолда хотинимни гоҳ тасма билан урардим, гоҳ оёғим билан тепардим. Оғир зарбалардан жони қийналиб, итдек инграётган жазоланувчини аямадим, юзига қарашга эса, орим чидамади, ундан нафратланардим. Бизнинг жанжалимиздан уйғонган болаларимиз онасининг калтакдан ётиб қолган ҳолини кўриб, тиллари калимага келмай, ҳар бири дуч келган шкафга бекинишиб олишибди. Кенжа ўғлимизни юқорига кўтариб, бор кучим билан ерга ташлабман, хуллас…
Ҳушимга келсам — қамоқхонадаман, бошим қаттиқ оғрир, миямга ҳеч нарса келмасди. Ишга шошилаётганимни айтиб, мени кузатиб турган полиция ходимидан бўшатишларини талаб қилдим. Лекин мен ноҳақ талаб қилаётган эканман. Икки қўлимни кишанлаганча бошлиқ ҳузурига бошлаб борган кишилар мен хотинимни ва ўғлимни оғир калтак билан ўлдириб қўйганимни таъкидлашди. Қулоқларимга ишонмай, қўлимга узатилган мурдалар суратига қайта-қайта тикилдим. Ҳа, мен ўз фарзандим ва аёлим қотилига айланган махлуқ эканман…
Бир пайтлари дам олиш ва бахтиёрлигимни чуқурроқ ҳис қилиш баҳонасида маишатга берилиб, оқибатда эса, бахтли оиламни барбод айладим, қўлимда борининг қадрига етмай, Яратганнинг қаҳрига учрадим.
* * *
Нега танам қимирламас, руҳим эса — жим?
Наҳотки, бир-бирин тарк этган бўлса?
Мен учун тупроқдан уй қураётган ким?
Наҳот, энди кўзларим тупроққа тўлса?

Йўғ-е… Ҳозиргина кўчада маст-аласт эдим,
Бировга дўқ уриб, сўнг калтак едим.
Аламдан қон қақшаб, судралиб-нетиб,
Уйга келиб, хотинни фоҳиша, дедим.

Кўп уриб, дўппослаб, сўнг роҳат қилиб,
Ажратган боламга йўқ гапни айтдим.
Мақтаниб, гердайиб, ўзни эр билиб,
Жағим тинмай, алжираб, уйқуга кетдим.

Мен зинҳор ўлмадим, бу тушим чоғи,
Уйғонсам — дунёнинг қайнар ўчоғи…
Ие! Ўнгда жаннатнинг ёп-ёруғ боғи?
Чапда эса, жаҳаннамнинг қоп-қора доғи.

Ўзим-чи? Аросатнинг қоқ ўртасида,
Сиротдан ўтишни ўйлаб турибман.
Шошма-чи, бир аввал дўзахни кўрай,
Яна қачон бу ерларга келиб юрибман…

Фоҳишада соч ўрнида илонлар эмиш,
Ғийбатчининг тилини каламуш емиш.
Порахўр нокаснинг қўлларин кесиб,
Туҳматчининг оғзидан устунга илмиш.

Водариғ, бўлди, бас, чидай олмайман,
Мен кўрган бир парча дўзах шу бўлса.
Ичига кирса, гар ароқҳўр оғзига,
Қайнаган қўрғошин қуйилса-тўлса.

Жаннатни туйнукдан кўрдим-у, ё Раб,
Оҳ Эгам! Сен учун сажда қилмабман.
Кичик бир нурига бардошим етмас,
Намоз не? Имон не? Зинҳор билмабман…

Сесканиб ўзимга келгач, қарасам,
Бир зобит турарди: – Ўрнингдан тур, деб.
– Бугун аёлингнинг маърака куни,
Сен аёлинг қотилисан, билдингми шуни?

Ўша кун аёлимни тепиб, урибман,
Йиғламай жим қолса, парво қилмабман.
Кайфим ҳали тарқамай, зобитлар мени,
Қафасга тиққанларин, ҳатто, билмабман.

– Онанг келди сени кўргани, бадхулқ,
Фақат онага керак сендайин махлуқ.
Ҳа, онам келган экан, бошқалар қолиб,
Аёлим ювиб, дазмоллаган кўйлагим олиб.

Гўрковнинг қураётган тупроқдан уйи,
Менга эмас, аёлимга қурилган экан.
Дўзахнинг энг майда виждон азоби,
Ерда менга жазо, дея берилган экан.

Тақдиримни онам ҳал этган эди…

albine — Wed, 15 Feb 2017 11:57:02 GMT

Тақдиримни онам ҳал этган эди…

Бундан 12 йил аввал онам қаттиқ хасталаниб оғриди. Биз оилада 7 нафар фарзанд бўлсак, акаларимнинг ҳаммаси уйли-жойли бўлиб кетишган. Уйнинг кенжаси менман. Олийгоҳга кирган йилим онамнинг хасталиги ҳақида хабар топдик ва онам ҳамда бошқа яқинларим мени турмушга беришга ҳаракат қилишди.
Касалхонада узоқ ётиб даволанган онам уни ҳар сафар кўришга борган чоғимда: “Қизим, тезроқ турмуш қур. Сенинг кейинги ҳаётинг ҳақида ўйлаб, хавотирдаман. Ҳар бир кунимни Худодан қарзга сўраб олаётгандекман” – дерди.

Онамнинг ҳол-аҳволини билиб, қайтар чоғимда касалхонадан йиғлаб қайтардим. Бебаҳо ёшлигимнинг навқирон дамлари, энди бошландими, деган бир пайтда тўсатдан келган дард тинчимни ўғирлади. Ҳар куни онамнинг гаплари ҳақида ўйлайман. Уни ўлимга қиймасам-да: “Сўнгги тилагим сенинг тўйингни кўриш!” гапи фикр-у хаёлимдан чиқмасди. Учрашиб юрган йигитим билан гаплашиб, вазиятни тушунтирдим. Бироқ у ҳали уйланишга тайёр эмаслиги ва яна озроқ кутишим кераклигини таъкидлади.
Менинг тезроқ турмушга чиқишимни хоҳлаган онам у йигит ҳақида сўраб-суриштирибди ва яқин атрофда уйлана олмаслигини билиб, кутишимни истамади. “Кўзим очиғида сени мендан кейин ғамхўр бўла оладиган инсонга омонат қилишим керак. У йигитнинг ҳали-бери уйланишга чамаси келмайди, қолаверса, у сенга уйланадими — йўқми, уни бир Худо билади. Кел, қизим, лозим топсанг, сенга ўзим умр йўлдошини танлай-ки, бир умр кўзингдан ёш оқизмасин, қалбингга озор етказмасин” – дея илтижо қилди.
“Йўқ, ойижон, сиз, албатта тузалиб кетасиз. Бундай гапларни қўйинг, илтимос! Аввал ўзингизни ўйланг, кейин менинг тўйим ҳақидаги муаммоларни ҳал қиламиз, узоқ ўйланманг” – дея уни овутган бўлдим-у уйга келгунча онамнинг гапларини такрор-такрор эсладим, қандай йўл тутсам экан, дея узоқ ўйландим.
“Пешонангга ёзганидан қочиб қутула олмайсан” – деганлари рост экан. Ҳол-аҳволини билиш учун касалхонага борганимда онамга розилигимни билдирдим ва унинг учун ҳар қандай ҳаёт синовларига чидайман, дея ўз ўзимга сўз бердим. Аммо бир тарафдан севган ёримдан воз кечгим келмас, бир тарафдан эса, мени шу кунга етказган онамни норози қилишга қиймасдим. Хуллас, онамни танладим…
Розилигимни олган онам касалхондан чиқди-ю тўй ҳаракатларига киришиб кетди. Уни кўрган одам касал, дея олмасди. Онамнинг: “Ёлғиз қизимни куёвга бераяпман” – дея кайфияти чоғ, тўй тараддудлари билан овора эди. Рангида эса, сўлғинлик кўринмасди.
Кўп ўтмай, қудалар келишиб, тўй белгилаб кетишди. Одатимизга кўра, бериладиган ош, сарпо, олди-бердилар қилинди. Қайнонам онам билан бирга ўқиган гуруҳдоши экан. Бироқ уларнинг қандай инсонлиги мени қизиқтирмади. Фақат онам тилагини бажараяпман, дея ўйлардим, холос.
Собиқ йигитимга эса, турмуш қураётганлигим ҳақида оғиз очмадим. Чунки унга “алвидо” сўзини қандай қилиб айтишимни билмасдим. Шундай бўлса-да, ташқи кўринишимдан ҳеч кимга ҳеч нарса билдирмадим. Гўё ўзимни бахтли инсонлардек ҳис қилдим. Бир ой ичида дабдабали тўйимиз ҳам ўтиб кетди.
Янги оилага келин бўлиб тушсам-да, ўзимни келиндек ҳис қила олмасдим. Ҳаммаси вақтинчалик нарсадек туйиларди хаёлимда. Ҳали онам тузалиб кетади-ю мен ўз севганим билан бахтли оила қурадигандек бўлардим.
Ёнимда ётган ёстиқдошим, худди бегонадек ўзимни ундан олиб қочардим. Имкон бўлса-ю бир хонага қамалиб олиб, уни узоқ кўрмасам, ҳатто, оиласи билан улардан узоқроқ бўлсам, дея тилардим.
Бу қилиғим ўша пайтлари уларга қандай ботди, билмадим, аммо мен ўзимни ҳақ санардим. Шундай бўлса-да, на куёвим, на қайнонам менинг бундай ҳаракатларимдан норози бўлишди, балки ҳамиша ёнимда бўлишга уринишди.
Келин бўлиб тушган кунданоқ юкли бўлганман. Одатда, келин бўлган ҳар бир қизнинг орзуси – она бўлиш. Лекин ушбу ҳиссиёт ҳам менинг фикрим ўзгаришига, яхшилик томон оғишига ёрдам бермади. Кундуз кунлари ушбу оиладан узоқроқ бўлиш учун олийгоҳда қизлар билан гоҳ киноларга тушиб, гоҳ саёҳатларга бордим, ўзимни бахтиёр тутишга ҳаракат қилдим.
Лекин уйга кириб келганимдан юзимдаги кулги ўз ўзидан йўқолиб қоларди, яна хомуш ҳолимга қайтардим.
Севганимдан айрилган юрагим қон йиғлаган пайтларда: “Нега онамга розилик бердим экан, балки сабр қилганимда ҳаммаси бошқача бўлармиди” – дея тақдиримдан, танлаган йўлимдан афсусланардим.
Шундай кунларнинг бирида онам оламдан кўз юмди. Унинг вафоти қайғуларимга қўшимча қайғу қўшди, ўзимни дунёдаги энг бахтсиз инсондек ҳис қилдим. Бу оралиқда ой-куним етиб, кўзим ҳам ёриди.
Ўз боласига оқ сут билан меҳрини қўшиб эмдирадиган она, аксинча, иложсизликдан кўкрагимни унинг оғзига солардим. Сал ўтмай, тўйса-тўймаса, уни қайнонамнинг қўлига тутқазардим. Қайнонам уни ўзи овқатлантириб, уст-бошига ҳам ўзи қарар, оналик ғамхўрликларини ўзи қиларди.
Куёвим бўлса, қийин дамларимда менга қўлдош бўлди. Бўлар бўлмасга уриш чиқариб, у билан жанжаллашиб, гаплашмай юришнинг йўлини қидирардим. Бироқ у бирини кечириб, бирига эса, аҳамият бермасликка ҳаракат қилди, ҳамма қилиқларимга чидаб, менга, фақат қувонч улашишга интилди.
“Одам уч кундан кейин қабрга ҳам ўргана бошлайди” – деганларидек, мен ҳам янги оилага 3 йилдан кейингина сингиша бошладим. Қайнонам онамнинг гуруҳдоши бўлганлиги учун, у онам билан ўтган дамларини ширин хотиралар билан сўзлаб берарди. Айрим қилиқларимни онамга ўхшатиб, мени фахр тутарди.
Унинг ушбу қўлловлари менда ўзига бўлган меҳрни уйғотди. Қийналган чоғларимда менга меҳрини берган, муҳаббати билан қўллаган куёвимни ҳам аста-секинлик билан сева бошладим.
Ёнингдаги инсонга алоҳида кўнгил бўлмагунингча у ҳақида тўлиқ билолмас экансан. Мен куёвимнинг қандай инсон эканлигини орадан уч йил ўтгачгина тушундим. Буни куёвим иккимиз бирга юрган чоғларда кўчада учратган танишларим ҳам айтардилар. Айрим пайтлари уни таниб, яхши билмаган кишилар ҳам ижобий баҳолашарди.
Кунларнинг бирида иккимиз соч кестириш учун салонга бордик. Навбат кўплигидан анча кутишимизга тўғри келди. Шунда гўзаллик салонидаги опа: “Куёвингиз жуда сабрли, салмоқли инсон экан. Йигирма йиллик тажрибам бор. Бироқ аёли учун икки соатлаб кутадиган эркакни биринчи марта кўришим. Бундай хазинани асрай олиш керак” – деганди.
Яна бирда биз гуруҳдошимнинг тўйига борганимизда дугоналарим: “Куёвинг ўзгача инсон экан” – дейишганди. Ростини айтсам, куёвим ҳақида бошқалар яхши фикр билдиргандагина “ростми” деган маънода унга эътибор қаратаман.
Ҳар хил шароитларда уни биринчи йигитим билан солиштириб кўраман. Куёвим ҳиссиётларига берилмасдан, ақли билан иш тутади. Дастлабки йиллари ҳеч нарсага қарамай, у билан ажрашиб кетгим келди. Боиси, уни севмасдим ва севолмасам керак, дея ўйлардим. У билан бир умр қолиш-ку ухласам тушимгаям кирмасди. Яратган инсоф бериб, унинг яхшилигини орадан уч йил ўтгандан кейин тушундим.
Айрим пайтлари: “Агар аввалги йигитим билан турмуш қурганимда қандай бўларди” – дея ўйлаб тураман. Ҳа, бу белгили: унга текканимда келинлик ҳаётимга астойдил киришардим, унинг онасига ёқмасам-да, севганим учун ҳаммасига кўникишга ҳаракат қилардим. Куёвим бўлса, мени қизғаниб, уйдан чиқармай қўярди. Бунга ҳам кўникардим. Ўзи эса, хоҳлаган пайтда уйдан чиқиб кетиб, кеч қайтарди. Йиғласам “кечир” дейиш билан чекланарди…
Хуллас, ҳаёт ўз оқимида давом этарди. Ҳозирги куёвимга қилган қилиқларимнинг бирини ҳам у йигитим кўтармаган бўларди. Мен у билан бўлган ҳаётимни шундай тасаввур қиламан. Боиси, қиз вақтимда бунга обдон кўз етказганман. Фақат уни севганим ва хафа қилиб қўймаслигим учун унинг чизган чизиғидан чиқмай, ҳаммасига “хўп” дея чидардим.
Ҳозир ўйласам, севган одам севгилисига ҳеч қачон кек сақламас экан. Куёвим ҳамиша менинг фикримни билишга қизиқади. “Ўзингиз биласиз” – десам-да, нима хоҳлашимни айтмасданоқ тушунади.
Менга турмуш ўртоғи танлаган онам адашмаган экан. У билан оила қурганимизга ўн икки йилдан ошиб бораяпти. Мен жуда бахтлиман. Куёвимни яхши кўраман. Фарзандларимга ҳам тўғри тарбия беришга уринаяпман.
Ўша пайтлари янги келинлик чоғларимни маъносиз ўтказганимдан афсусдаман. Аммо ҳалиям бўлса, шу кунлар ўрнини тўлдириб, қайнота-қайнонам дуоларини олиб, турмуш ўртоғимни хурсанд қилсам, уни бахтга беласам, деган ниятларим бор. Мен, эндигина онамнинг омонатини бажараётгандекман.
* * *
Сизларга мактуб йўллашимдан мақсад: ҳар бир қийинчиликнинг ўзига яраша меваси бор экан. Айрим пайтлари ўз яқинларимиз танлаган йўлдан юриш ҳам келажак ҳаётимизнинг фаровон ўтишига ўз фойдасини теккизади.
Ўша пайтлари онамнинг розилиги учун босган қадамим бугунда менга, фақат шодлиг-у қувонч бағишлаб келмоқда. Бироқ унга етишишда анча қийинчиликларни енгиб ўтишингизга тўғри келади, сабр-бардошли бўлиб, бахтли кунларга интилмоқ даркор.
Ҳар бир қиз-у йигитга бахтли оила узоқ йиллар насиб этгай, илоҳим!

ДИЛИМ.

Туҳматлардан чарчадим

albine — Wed, 15 Feb 2017 11:56:21 GMT

Туҳматлардан чарчадим

Ассалому алайкум, “Жануб жарчилари” газетасининг азиз муштарийлари, таҳририят ходимлари! Мен анчадан бери сизларга бошимдан ўтказаётган қийинчиликларим ҳақида сўзлаб бермоқчи эдим, бироқ ҳеч мавриди келмаганди. Мана, бугун дардларимни бир бошдан ҳикоя қилаяпман. Шундай қилмасдан бошқа чорам ҳам йўқ – дардимни ичимга ютавериб, касал бўлиб қолишдан чўчийман. Ўйлайман-ки, кўпни кўрган, ҳаётий тажрибаси мўл инсонлар мендан маслаҳатларини аяшмайди.

Бир оиланинг ёлғиз қизиман. Бўй етгач, гарчанд отам қаршилик қилса ҳам, ўзим кўнгил қўйган йигитга турмушга чиқдим. Умр йўлдошим билан тўрт йил яхшигина яшадик: бир-биримизни севиб, ҳурмат қилиб, хуллас, оиламиз ҳавас қилса арзигулик эди. Унинг ишдан келишини интиқлик билан кутардим. Лекин ҳаёт бир текисда давом этмас экан. Фалокат оёқ остида, деганларидек, куёвим сигирларимизга пи-чан тушираётганида шо-тидан қулаб, оёғини синдирди. Анча вақтгача ётиб қолди. Қайнота-қайнонам нафақадаги одамлар, давлат тўлайдиган пул ўзларидан ортилмайди, болаларимни боқиш мақсадида эримнинг рухсати билан бозорга ишга чиқдим. Аввалига боғимиздаги меваларни тоғораларда олиб бориб, сотиб юрдим. Кейинчалик қайнотам бир таниши орқали менга савдо қилишим учун жой олиб берди. Мева-чева сотиб, рўзғорга керакли нарсаларни олардик. Эрталабдан кечгача бозорда бўламан, уй ишларини кечаси бажараман, баъзида ухламайдиган кунларим ҳам бўлади, кир ювиш, сигир соғиш, болаларимнинг кийимларини дазмоллаш, дарсларини қилдириш, эрталабки нонуштага иссиқ овқат тайёрлаш, хуллас, мана шу каби ишлар билан тонг отганини ҳам билмай қоламан.
Бироқ охирги вақтларда негадир эрим мени ҳуда — беҳудага рашк қиладиган одат чиқарди. Бир куни чарчаб келган аҳволимга қарамай, “Сен савдо қиляпсанми ёки ўйнашларинг билан ялло қилиб юрибсанми, бугун излаб борсам, ўрнингда йўқсан?”– деб роса калтаклади. Эрталаб кўкарган юзларимни кўрган қайнонамга кечаси бўлган воқеани ётиғи билан айтиб бердим. Қайнотам: “Ўғлим бекорга урмагандир, бозор қиладиган аёл ўрнида ўтирмайдими?” – деганида кимдир устимдан совуқ сув қуйгандек бўлди. Мен қуруқ туҳматга қолгандим ва шу кунларда ҳам туҳматлардан қутулмаяпман. Куёвимдан қайси куни излаб борганини аниқладим; ўша вақтда ёнимдаги шеригимга, нарсаларимга қараб туринг, мен ўғлимга спорт кийими олиб келаман, деб кийимлар дўконига кириб кетгандим. Уйда ҳақ деб ўтиргандан уч-тўрт сўм бўлса ҳам пул топай, деб ёзнинг жазирама иссиғига, қишнинг қаҳратон совуғига қарамасдан бозорда типпа-тик туриб ишлаганимда, эримдан эшитган “раҳматим” шу бўлдими? Индамай, дардимни ичимга ютганча, яна бозоримни қилавердим. Аммо эримнинг дийдиёлари кўпайса кўпаймоқда-ки, камаймаяпти.
Бир куни қайнота-қайнонам икки ўғлимни олиб, шаҳарда яшайдиган қайноғамнинг туғилган кунига кетишди. Уйда эрим, мен ва бўй етиб қолган қизим қолдик. Ўша куни қизим ёлғиз ётмасин, деб у билан бирга ухладим. Тун ярмида эримнинг бақириғидан уйғониб кетдим. “Онангни топ!” – деб ташқарига сув ичгани чиққан қизимни аямай дўппослаяпти. Нима эмиш-ки, мен эрим билан бир хонада ётмасдан, ўйнашим иккимиз ўз уйимда кайф-сафо қилаётган эмишмиз. Эримни туртиб юбордим-да, калтакнинг зарбидан юм-юм йиғлаётган қизимни бағримга босдим. Турмуш ўртоғимнинг қўлида эркак кишининг костюми бор, унинг айтишига қараганда, бу кийим менга келган эркакка тегишли эмиш. Унинг уюштирган бу ҳийласидан ёқа ушладим. Яқинда билсам, бу костюмни эрим атайлаб бозордан сотиб олган экан. Мен яхши кўриб турмушга чиққан инсон, наҳотки, шунчаликка борса? Наҳотки, рўзғорни деб қош-кўзлари йиллар бўйи қалам, лаблари бўёқ кўрмаган, озиб тўзиб, адойи тамом бўлган аёл қайнота, қайнона, эри, фарзандларининг юзларига оёқ босиб, ўйнашини уйига олиб келса? Эримнинг менга нисбатан ишончи йўқолган, вазият шундай давом этаверса, оиламиз барбод бўладими, дея хавотирдаман. Етти ухлаб тушимга кирмаган нарсалар содир бўлмоқда.
Хуллас, эрта-индин мактабни тугатиш арафасида турган қизимнинг олдида эрим менга туҳмат қилди, туфлисини ечиб, қўлига олиб, мени обдон калтаклади. Орага тушган қизимни бир силтаган эди, шўрликнинг боши деворга тегиб, ёрилди. Ёшлигимдан қон кўрсам қўрқадиган одатим бор, кўрдим-у ҳушимдан кетдим. Қилғилиқни қилиб қўйган эрим мени ҳам, қизимни ҳам ичкарига олиб кирибди. Ўзи эса, ( рашк қилавергандан сўнг кўзига ҳар балолар кўринганми, деб кўп ўйлайман) ҳар бир хонага кириб, кимнидир қидириш билан овора. Ҳушимга келганимда “ўйнашинг қайси тешикдан чиқиб кетди?” – деб мени яна саволга тута бошлади. Нима қилишимни билмасдан акамга қўнғироқ қилдим. Акс ҳолда эрим рашк туфайли мени майиб қилиб қўйиши аниқ эди.
Ярим соатдан сўнг дадам билан кириб келишди. Эрим дадамга “қизингиз менга хиёнат қиляпти, олиб кетинг, бошқасига уйланаман, унинг бошқа бир эркак билан учрашиб юрганини дўстларим кўришибди”, деб бақира бошлади. Дадам унга эмас, менга ишонади. Бу сўзларнинг ҳаммаси туҳмат эканлигини уларга тушунтирдим. Шу куни бизни уйга олиб кетишди. Эртаси куни эрим, ҳеч нарса бўлмагандек, қизим иккимизни уйга олиб келди. Бироқ, туҳмат қилишдан тўхтамаяти. Шу кунларда ҳам емаган сомсага пул тўлаяпман – эрим “ўйнашинг бор” деб кунора калтаклайди. “Уят эмасми, бирор эркак билан ушлаб олиб, кейин туҳмат қилсангиз ярашарди, қўйинг, дадаси”, деб ҳар қанча яхши гапирмай, “сен мени ундай алдама”, деб жаҳлланиб кетади. Савдо яхши бўлган кунлари пулларимни қайнонамга санаб бераётганимни кўриб қолса, “ойи, келинингиз бугун бойваччароғи билан учрашганга ўхшайди”, деб қўяди онасидан ҳам уялмай. Қайнонам ёмон йўлдан юрмаслигимни яхши билади, шунинг учун “ўғлимнинг сўзларига парво қилмайлик-да, унга Оллоҳдан инсоф сўрайлик”, деб менга тасалли беради. Қизимнинг синфдошларидан бири ўйламасдан “сенинг ойингни даданг нуқул бузуқ дейди, шу дейман турмушга чиқишинг қийин бўлади-ёв”, дебди. Қизим шўрлик ўша гапдан сўнг бир ҳафта мактабга бормади.
“Жануб жарчилари” газетаси таҳририяти қошида руҳшунос иш бошлаганини эшитгандим, бироқ, у ерга бориб, маслаҳат олишга умуман имкониятим йўқ. Илтимос, яхшилар, менга маслаҳат берсангиз, (руҳшуносдан алоҳида маслаҳат кутаман, сабаби, асабларим чарчаган), нима қилсам, қандай йўл тутсам, эримга эгри йўлдан юрмаётганлигимни далиллай оламан? Ажрашиб кетай десам, биргина инсон – қайнонамни ташлаб кетгим келмайди, у киши онамдек меҳрибон, шу вақтгача бирор марта дилимга оғир ботадиган сўз айтмаган. Нима қилай? Маслаҳатларингизни кутаман.
Исмимни сир тутаяпман. Мени тўғри тушунасизлар, деган умиддаман.

ЗУЛМАТНИ ЁРИТГАН НУР

albine — Wed, 15 Feb 2017 06:44:23 GMT

ҲИКОЯ

ЗУЛМАТНИ ЁРИТГАН НУР

Қора тун... Худди бўрондек эсаётган шамол лаблари титроқдан тинмаётган, кўзларидаги тубсиз уммон исён қилаётгандек шошиб бораётган бу аёлнинг қалбига ханжарни тўсган қалқондек гўё... У олдинга қараб юрар экан, ҳаёт чорраҳаларидаги бошидан кечирган мудҳиш воқеалар кўз ўнгида гавдалана бошлади.

...Ўша кезлари у эндигина ўн тўққиз баҳорни қаршилаган сулув қиз эди. Ҳаёти бахт ва шодликка тўла, ота-онаси қучоғида, оиласининг эркатойи бўлган дамлар... Ўқишни битириш арафасида уйидан сов-чиларнинг қадами узилмай қолди. Уни келин қилишни, унга умр йўлдош бўлишни хоҳловчилар кўпайди. Лекин Дилбарга уларнинг ҳеч бири маъқул келмасди. Тўғрида, ахир Дилбар сарвқомат, қош-кўзлари попукдек, сочларини-ку гапирмаса ҳам бўлади, нақд тақимини ўпади.

Аммо тақдири азал... Кунларнинг бирида у келди. Ҳа, ўша "тақдири азал"! Уларнинг эшиги олдига машина келиб тўхтади. Келганидан бутун оламни хабардор қилмоқчидек, тилла тақинчоққа кўмилган бир аёл Дилбарнинг онасини исмини айтиб кирди. У остонадан кириши билан ариқдаги сувлар оқишдан, қушлар сайрашдан тўхтаб, ўз қўноқларидан учиб кетгандек, ҳовлини қора булутлар қоплагандек бўлди гўё.

Дилфуза опа меҳмонни ичкарига олиб кириб, дастурхон ёзгач, меҳмон аста мақсадга ўтди. Айтишича, аёлнинг якка-ю ягона ўғли бўлиб, у Дилбарга кўнгил қўйганмиш. Агар Дилбар уларга келин бўлса... Хуллас, буёғи жаннат мисоли ҳаёт бўлармиш.

Бечора онаизор... Аёлнинг сўзларига тоза ишониб, "қизимнинг бахти ўз оёғи билан кириб келди" дея ўзида йўқ хурсанд. Ҳатто, бўлажак қудасини ҳам умидвор қилди.

Кечки овқат пайтида барча оила аъзолари ҳайратда. Бу хабарга на қувонишни, на хафа бўлишни билишсин. Онасининг оҳ-воҳларидан сўнг отаси аранг рози бўлди.

Тўй! Бу кун ҳар бир инсон ҳаётида унутилмас кунга айланади. Дилбар ҳам барча келинлар каби оппоқ либосда эшикка кўз тикиб, ўз бахтини кутарди. Бироқ ҳамма нарса инсон ўзи истаганидек бўлавермас экан. Дилбарнинг орзулари саробга айланди.

Тўйдан кейин кўп нарса ойдинлашди: куёв... аввал бошқа, шаҳарлик бир қизга уйланган экан. Қизнинг оиласи бадавлат бўлиб, эри уларникида ичкуёв эмиш. Ўзбошимчалик билан уйланиб олган ўғлини эл орасида оқлаш учун ҳам онаси тўйни тезлатган экан. Бу гаплардан куёвнинг ўзи Дилбарни хабардор қилди. Энди унинг олдида иккита йўл турарди. Бири - уйига қайтиб кетиб, ота-онасини изза қилиш, иккинчи йўл эса - шу уйда қолиб, умрбод ҳижрон азобида яшаш... Дилбар узоқ ўйланиб, кейинги йўлни танлади.

Кунлар кетидан кунлар ўтаверди. Дилбарнинг ҳаёти борган сари чигаллашиб борарди. Унинг қадри оёқ ости бўлар, қайнонаси тинмай келинидан аламини олар, ҳафталаб шаҳарда қолиб кетадиган турмуш ўртоғидан ҳам рўшнолик кўрмади. Шу орада ўғил фарзандли бўлишди, аммо фарзанд ҳам уларнинг ораларига меҳр сололмади.

Ёзнинг иссиқ кунларидан бирида Дилбар ҳовлида ўз юмушлари билан бўлиб юрганди. Ногаҳон қайнонасининг: "Болам, анови бахшининг нафаси ўткир чиқди. Қара, хотинингни, лом-мим демай, мўмингина бўлиб юрибди...", деган гапларини эшитиб қолди. Назарида, кимдир унинг устидан бир челак совуқ сув қуйиб юборгандек бўлди. Хўрлиги келди. Нарсаларини шоша-пиша йиғиштириб, бир сўз демай уйдан чиқиб кетди.

Дилбар маҳалласига кириб борар экан, болалик чоғлари ёдига тушди. Минг бир хаёл билан бўлиб, уйига етиб келганини билмай қолди. Қараса, уйидан йиғи овози келяпти... Дилбарнинг нафаси бўғилиб, оёқлари қалтирай бошлади.

Ҳа, шўрлик онаизор фарзандларининг роҳатини кўролмай, ҳаётдан эрта кўз юмди. Қани энди, буларнинг ҳаммаси бир тушга айланиб қолса?

...Дилбар қисқа вақт ичида ҳаётида содир бўлган аянчли воқеаларни ўйлаб, қандай қилиб катта анҳор бўйига яқинлашиб қолганини сезмади. Унинг болалиги шу қирғоқ бўйларида ўтган. Акалари билан анҳор бўйига келса, онаси уни койиб берарди: "Ўйин ўйнагани бошқа жой қуриб қолибдими, сувга тушиб кетсанг нима бўлади?" - дея, ҳатто шу қилмишлари учун жазоларди ҳам. Дилбарнинг кўзларига ёш қуйилди. Энди уни койиб берадиган онажониси ҳам йўқ... Бироқ, Дилбарнинг кўзига анҳор барча дардларининг давосидек туюлди. Ўзини шу анҳорга отиб юборса-ю, дардларидан фориғ бўлса.

Шу пайт "Аяжон!" деган нидо юрак-бағрини ларзага солди. Шундагина унинг кўзлари "ярқ" этиб очилгандек бўлди. "Мен нималар қиляпман, ўзи? Ахир, болам бор-ку, уни ўзини ёлғиз ташлаб кетсам, кимларнинг қўлида қолади норасидам?.. Мен ўзим учун эмас, фарзандим учун яшашим керак! Мен боламнинг бахтли бўлишига ҳаракат қилишим керак..."

Шуларни ўйларкан, Дилбар енгил тин олди. У ортига қайтаркан, қалбига чироқ ёққандай ёришиб кетди. Фарзанди учун ҳар қандай зулматни енгишга аҳд қилди ва бу йўлда илк қадамни қўйди.

Уффора ҲАБИБУЛЛАЕВА.

ҲОЛДАН ТОЙГАЧ, АНГЛАШАДИ...

albine — Tue, 14 Feb 2017 08:57:46 GMT

РИВОЯТ

ҲОЛДАН ТОЙГАЧ, АНГЛАШАДИ...

Оталари вафот этган икки ака-ука бор эди. Бир куни укаси акасига: "Мен бир қизни ёқтириб қолдим, унга уйланишни истайман. Жуда гўзал, кўзлари шаҳло экан" деди. Шунда акаси: "Ундай бўлса, албатта, унинг қўлини сўрашинг керак" деди. Лекин ака ҳам қизни кўриб, чиройига маҳлиё бўлди ва "сен шошмагин, у ҳаётда тажрибаси бор инсонга лойиқ. У менга ўхшаган инсонга муносибдир", деди.

Ука ҳайрон қолиб: "У фақат меники..." деди ва иккаласи тортишиб қолишди. Масалани ҳал қилиш учун қозига боришди.

Афсус, қози ҳам қизни кўриши билан: "Бу қиз менга ўхшаган одамга лойиқдир", деди. Тортишув кучайди. Уларнинг бу ишидан хабар топган волий чақириб, масалани ойдинлаштирмоқчи бўлди. Аммо у ҳам қизнинг хусну латофатини кўриб: " У фақат меники бўлади", деди ва тортишувга қўшилди. Ниҳоят, қиз тилга кирди: "Менда бир ечим бор. Мен югураман, ким менга биринчи етиб, тутиб олса, ўшаники бўламан", деди-да, югуриб кетди. Уни тутиш учун ортидан ҳаммалари югуришди. Тўсатдан барчалари бир чуқурга қулаб тушишди.

Қиз уларга тепадан қараб бундай деди: "Биласизларми мен кимман? Мен - мол-дунёман, бойликман. Одамлар менга эга бўлиш учун бир-бирлари билан кимўзар ўйнашади, натижада бор-йўғидан айрилади. Умр ўтиб, ҳолдан тойганларида, қабр остонасидагина менга етиш асл мақсад эмаслигини англашади".

Нилуфар ОРТИҚХЎЖАЕВА тайёрлади.

ҒАЙРИОДДИЙ ҚОТИЛЛИК

albine — Tue, 14 Feb 2017 08:56:48 GMT

ҲИКОЯ

ҒАЙРИОДДИЙ ҚОТИЛЛИК

"Туш...бу -туш, фақат туш, уйғонишим керак, албатта, уйғонишим керак..."

Алижон ўзининг нимқоронғу хонасида ўтирганини сезиб турса ҳам, ҳатто нохуш бир ҳидни димоғига туйса ҳам, бу даҳшатли воқеалар ўнгида рўй берганини тан олгиси келмасди. Ахир қандай қилиб...

Кўз олдига ўғлининг эндигина тили чиққан пайтлари келарди. Хотини: "Адаси" деб мурожаат қилса, Ғанижон ҳам ширингина қилиб: "Адаси" деб қўярди. Бу гапни бир кунда бир неча марта такрорлашиб, ҳар гал мазза қилиб кулишарди. Биринчи қадам ташлаганлари... Хонтахтани ушлаб, оёқлари титраб, аста-секин ўрнидан турарди.

- Бунингизнинг жони жуда қадрли, - дерди хотини. Ҳақиқатан ҳам , сал каттароқ бўлгач, кўчада у ер-бу ерга тегиб бармоғи тилиниб кетса ҳам:

- Адажон, қўлим қон... - дея бўкириб йиғлаб келарди...

Алижоннинг юраклари узилгудай бўлди. Энди нима қилади? Энди қандай яшайди? "Ғанижонни ўлдириб қўйибсизку, э, Худойим!" дея кўксига муштлаб йиғлаётган Ҳафиза кўз олдига дам-бадам келар... "Ғаниш, Ғаниш, кўзингни оч", дея додлаётган Ҳафиза... Энди хотини билан қизининг кўзига қандай қарайди? "Жаҳл устида..." деган баҳона оқлайдими қилмишини...

* * *

- Компьютер эмас, бир ғалва сотиб олибмизда, адаси. "Пароль" дегани бўлар экану, ўшанга қўйиб қўйинг... - Ҳафиза хуноби чиқаётган эрига қараб: - Ўзи юрагингиз ёмон, нима қиласиз сал нарсага асабийлашиб...

- Сенга сал нарсами бу? Янги компьютер... қотиб ётибди. "Мишка"сини минг айлантир, барибир, нимага? Анавиларинг ичини ҳар балога тўлдириб ташлашган. Бир пулга қиммат киноларми-ей, одам боласи нималигини англай олмайдиган мусиқа, қўшиқми... Ҳар хил алфозда тушган расмлар.... Компьютер эмас, ахлатхона!

- Вой, адаси-ей, нега ўз болаларингизни "анаавиларингиз" дейсиз?! Ҳаммасини ўчиринг-да, фақат ўзингизнинг лойиҳаларингизни қолдиринг.

- Ўзларига индамай ўчириб ташласам, қиёмат бўлади-ку! - Алижон асабийлашса, қон босими кўтарилиб кетишини билса-да, аччиқдан ўзини тўхтата олмади. Болалари бировдан кам бўлмасин деб, нафақага чиқса ҳам, ишидан узилмади. Директор ўзининг шогирди бўлгани учун ҳам лойиҳаларни уйига олиб келиб чизишга рухсат берди. Мукофот, у-бу қилиб компьютер олишга қарашиб юборди. Бу матоҳни олиб келган куниёқ Ҳафиза болаларига унга тегмасликни тайинлади. Аммо бу гап фарзандларга кор қилмади. Ўзлариники етмагандай, ўртоқлари ҳам "реферат" деб кунда-шунда бўлиб қолишди. Ўзи шунингсиз ҳам ота-болалар ўртасидаги танг муносабат баттар таранглашди.

Бундай ҳолатлар ортидаги тортишувларда Ҳафизанинг ҳам қон босими кўтарилиб кетади. "Уларнинг ёшида эҳтимол биз ҳам шунақа бўлгандирмиз. Ота-онамиз ҳам дилидан ўтганини ҳар доим ҳам сезавермаганмиз. Фожеага айлантирмаслик керак буни", Ҳафиза ўзини-ўзи сиқадиган ҳолатдан олиб чиқиб кетгиси келади.

* * *

Хонада сигарета дудлари сузиб юрарди. Алижон эшикдан кириши билан асабийлаша бошлади. Чунки эрталаб Ҳафиза:

- Адаси, кечқурун овқатга пиёз йўқ, - деганида:

- Ўғлингга айт, кўриб турибсанку, бир марта кўчага чиқсам, оёқларим шишиб кетяпти, - деб тўнғиллади.

Ота-онаси орасидаги гап-сўзни эшитиб турган Ғанижон:

- Менинг вақтим йўқ, совуқда шилқиллаб бозор-мозор қилиб юргани. Таксига пул берсаларинг, бошқа гап, - деди.

- Эшагидан тушови қиммат, 3 кило пиёз олиб, 3000 сўмга таксида келасанми? Нима сен Мирзакаримбойнинг ўғлимисан? Ё отангнинг аҳволини билмайсанми?

- Афсуски, ота танлаш ихтиёримда эмас, бўлмаса, Мирзакаримбойни танлаган бўлардим. Пиёзсиз пишираверинг, ойи, ҳеч нарса қилмайди, - деди Ғанижон.

Мана энди ўзи инқиллаб пиёз кўтариб келса, Ғанижон ўртоқлари билан компьютер қаршисида ўтирибди. Мусиқа баланд. Ўртоқлари сал ўнғайсизлангандай, бир-иккитаси минғиллаб салом бергандай бўлди. Бироқ Ғанижон қилт этмади. Ўғлининг отам келдими, ит келдими қабилидаги муомаласи жонидан ўтиб кетди. Бунинг устига ошхонадаги манзара баттар ўлганнинг устига тепган бўлди. Боз устига товада ёғ, човгум қайнаб қорайиб кетган. Ошхона столидаги ёғ юқи тақсимчалар, тухум қолдиқлари, бурда нон, ювиқсиз идишлар...

Алижоннинг миясига қон урди. Ўғлининг мактабга бормаганини билгач, ўртоқларини ҳайдаб чиқарди. Улар чиқиб кетгандай кейин ҳам ўзини босолмади. Уйни бир қатор тозалаб, айланиб ховурини босиб келиш илинжи билан кўчага чиқди. У кетаркан хаёлидан ўтказарди: "Иккала боламни ҳам олдимга олиб бир яхшилаб гаплашиб олишим керак. Ахир қизим мактабни тугатяпти. Ота-онам уйда демай, соатлаб телефонда гаплашади". Йўқ, Алижон қизини енгилтабиат деб ўйламайди. Ўртоқлари бўлса бордир, ўғли бутунлай масъулиятсиз...

Алижон кунда ичмасди. Ўша куни ичди. Қоронғу тушгач, уйига келди. Ҳанифа ҳам, Ғанижон ҳам йўқ. Яна хотини билан болалари тўғрисида кўп тортишиб ўтирмай, кириб ётди. Қанча ётди, билмайди. Баланд мусиқа овозидан уйғониб кетди. Ўғлининг телефони жиринглаётган экан. "Ғани, Ғани!" деб ўғлини уйғотмоқчи бўлди. Гуп этиб ароқ ҳиди келди. Алижон ўғлининг ёқасидан тортмоқчи бўлди, майкачан ётган экан. Аммо ўғли нарига томонга ағдарилиб, пишиллаб ухлайверди. "Ҳозир бунга гапирдим нима, гапирмадим нима. Кейинроқ, эрталаб гаплашарман" ўйлади. Бунинг устига уйқу тортарди. Юраги безовта қилгандан буён кунда биттадан дори ичиб ётади.

Энди кўзи илинган экан, яна мусиқа овози жаранглади. "Қаердан ҳам телафон олиб берган экан?" Алижон жаҳл билан хезланиб, Ғанижоннинг устига борди:

- Ҳой, олсанг-чи телефонигнни! Ё унини ўчир буни! - деб бақирди. Аммо ўғли уйғонмади. Телефоннинг мусиқаси эса худди Алижонни мазаҳ қилгандек авжланарди. Алижон тахмондаги кўрпа-ёстиқларни олиб, боласининг устига ирғита бошлади... Аввал ёстиқлар, кўрпалар, сўнг кўрпачалар... Ҳаммасини ағдариб бўлгач, жойига ўтиб ётди.

Тонгда Ҳафизанинг фарёдидан уйғонди:

- Болам-а, болагинам, нафаси қайтиб ўлиб қолибдику! Шўримга шўрва тўкилибди! Менгина ўлай, ғафлат босмай! Ароқ ўлсин, ҳушёр бўлганида, қимирлардику, ҳаракат қилардику болам бечора, уйқусида кетган жоним болам-а...

Алижон ўғлининг қотили сифатида қамалганидан буён у ўзини шу даражага олиб келган, қонини қайнатган воқеаларни эсламоқчи, ҳеч йўқ ўзининг олдида ўзини оқламоқчи бўларди. Аммо кўз олдига нуқул жажжигина майкачан Ғанижон келарди, гуручдек тишларини кўрсатиб жилмаяди. "Адаси" дейди. Хотини иккови кулишади, кулгига Ханифа қўшилади.

Қутлибека РАҲИМБОЕВА.

Аравакаш

albine — Tue, 14 Feb 2017 08:55:58 GMT

Аравакаш

(Ҳикоя)

Тошкентга борадиган бўлиб киракаш машиналарга яқинлашдим. Қўлида калит ўйнаб, мижоз пойлаб турган ҳайдовчилар бир зумда атрофимни қуршаб олишди. Лом–мим демасимдан бири қўйиб–бири савол беради:

– Ўзингизмисиз?

– Тошкентнинг қаерига борасиз?

– Қанча бермоқчисиз?

Мен ҳам анойи эмасман. Тажрибам етарли, йўл юравериб пишиб кетганман. Ҳайдовчи билан қандай келишишни, қанақа машинага ўтиришни яхши биламан. Аввало, йўлкирани узоқ савдолашаман, сўнг машинанинг ҳолатини кўздан кечираман, иложи бўлса янгироғига чиқаман, йўлда бирор ишкал чиқмасин дейман-да. Кейин, олдинги ўриндиққа ўтириш, узоқ йўлда зерикмаслик учун албатта, менга қўшиқлари маъқул ҳофизни эшитиш шартини қўяман. Орқа ўриндиқ бошқа мижозлар билан тўлишини узоқ кутолмаслигимни ҳам айтаман.

Тирикчилик важидан боёқиш ҳайдовчи ҳамма шартимга кўнади, инжиқликларимга ҳам чидайди. Аммо негадир бу гал таъбимга мос машина ҳа деганда топилавермади. Қора нимча кийган, найнов, турқи–туриши совуқроқ ҳайдовчи билан узоқ тортишдим. У деярли ҳамма шартларимга кўнди, фақат нархини келишолмадик. Шунда бир четда тортишувимизга жимгина қулоқ солиб турган, ёши қирқлардан ошган, хушрўй ҳайдовчига кўзим тушди. Унга яқинлашиб, энди гапирмоқчи эдим, ҳалиги найнов дарҳол ўртага тушиб, ҳамкасбига иддао қилди:

– Сен биздан кейин келгансан, ҳаққинг йўқ олиб кетишга!

– Хўп–хўп, – деди хушрўй ҳайдовчи қўлини кўксига қўйганча кулимсираб.

– Сендан ортса олиб кетаман, фақат... муомалани ширин қилгин.

– Ие, бу ёғи қизиқ бўлди-ку, – дедим найновга тик қараб. – Сиз нега тазйиқ қиляпсиз? Сиз билан келишолмадик, нима, энди бошқа ҳайдовчи билан кетолмайманми?

Найнов бундай темир мантиқ олдида бир лаҳза талмовсирагандек бўлди, аммо барибир отдан тушса ҳам эгардан тушмади.

– Кейин келган кейин кетади, барибир кутиб туриши керак.

– Эй инсон, – дедим жаҳл билан. – Ҳеч ким нонингизни яримта қилаётгани йўқ, нега тушунмайсиз? Одамларни норози қилманг, йўлда юрасиз, қарғиш эмас, дуо олинг.

– Э, менга ўргатманг! – деди найнов тўнғиллаб.

– Ука, муомалани ширин қилгин, шунда... ҳаммаси яхши бўлади, – деди хушрўй ҳайдовчи яна муросага ундаб.

“Муомалани ширин қилгин”. Ибратли гап экан, ўзиям икки марта айтди. Шу йигит билан кета қолай. Яхши йигитга ўхшайди.

Мен уни четга тортдим. Йўлкирани осонгина келишдик. Бошқа мижозларни кутиб ўтирмасданоқ йўлга чиқишимиз мумкинлигини айтганда ҳайрон бўлдим.

– Бунақада тирикчилик нима бўлади? Топганингиз бензин пулига ҳам етмайди–ку!

– Қаноат қилганга худо ўзи етказади, ака, – деди у кулиб. Ишонқирамаганимни сезиб, қўшимча қилди. – Кечки самолётга улгуришим керак. Ҳамқишлоқларни кутиб оламан. Мени хизматимга яраша рози қилишади.

– Э шундайми? Унда кетдик, – дедим омадим чопганидан хурсанд бўлиб.

Йўлга чиқдик. Вилоят марказидан ўтиб, довонга борадиган катта йўлга бурилдик. Оқ “Нексия” пахталари териб олинган қорамтир–қўнғир далалар, барглари сарғайиб тўкила бошлаган дов-дарахтларни ортда қолдириб елиб кетди.

– Ака, йўлимиз узоқ, агар хўп десангиз, гурунглашиб борамиз-да энди, – деди ҳайдовчи.

– Мен гаплашишни яхши кўраман.

– Яхши бўларди, – дедим-у, андак ўйланиб қолдим: ишқилиб, тинимсиз эзмаланиб бошимни қотирвормасмикин?

– Аввало, танишиб қўйсак, менинг исмим Маъмуржон.

Мен исмимни айтдим.

– Раҳмат, ака. Шоир айтмоқчи, энди “Ўртада бегона йўқ”.

Машҳур шоирнинг машҳур шеъриниям биларкан. Ўқимишли йигитга ўхшайди. Бунақалар аравани қуруқ опқочмайди.

Орага сукунат чўкди. Машина бир маромда, енгил силкиниб борарди.

– Дарвоқе, мана шу юришим бўладими, ака? – деб сўради Маъмуржон қўлини рул чамбарагига уриб қўйиб. – Мен бундан тез юролмайман.

– Шуниси яхши, бехавотирроқ.

– Агар ишингиз шошилинч бўлса...

– Шошаётганим йўқ, хижолат бўлманг.

– Эсимни таниганимдан буён машина ҳайдайман, ака, – деди Маъмуржон енгил тортиб. – Тажрибам етарли. Тайгада икки йил ишлаб келганман. Агар истасам, тезроқ юришим ҳам мумкин. Аммо етмиш, саксондан оширмайман, шуни ўзимга қоида қилиб олганман. Айтганингиздек, шуниси бехавотир. Ўша бориладиган жойга ярим соат кейин борилса нима бўпти? Инсоннинг ҳаёти ҳамма нарсадан азиз-ку. Мен машинамга ўтирган одамнинг ҳаётига ҳам жавобгарман. Уни эсон-омон манзилига етказиб қўйишим керак. Афсуски, буни ҳамма тушунмайди. Ахир, ҳамма бало-фалокатлар шу тез юриш оқибати эмасми? Ҳозир айрим кишиларнинг ўпкаси йўқ. Бир нарсадан қуруқ қолаётгандек тез юришади. “Права”ниям ўқимай олишадими, нима бало?! Яқинда йўл ҳаракати қоидалари қайта кўриб чиқилди. Озгина қоидани буздингми, тамом – отнинг калласидек жарима тўлайсан. Менимча, тўғри иш бўлди. Шўпирлар ҳам анча ҳовридан тушиб қолди. Ҳамма нарсада тартиб-интизом бўлиши керак-да, шаҳар бедарвоза эмас-ку! Тўғрими, ака?

Машинанинг бир маромдаги тебранишидан кўзим илиниб, андак мизғибман, Маъмуржоннинг луқмасидан кўзим очилиб кетди.

– Тўғри, тўғри, – дедим кўзларимни ишқалаб.

– Агар уйқунгиз келса, ухлайверинг.

– Йўқ, бўлди энди...

– Ака, мен бир аравакашман, – деди Маъмуржон йўлдан кўз узмай. – Тирикчилигим мана шу машинанинг орқасидан. Тўртта ғилдирак айланиб турса бўлди, қора қозон қайнаб туради. Институтда ўқиш насиб қилмади. Мактабда ёмон ўқимагандим. Мендан пастроқ ўқиганлар ҳам йўлини қилиб дипломли бўп кетишди. Мен унақа... йўлини қилгим келмади. Ҳаётимдан нолимайман. Ўқимаган бўлсам ҳам, оқ-қорани танийман, пайти келса ҳақимни талаб қилишниям биламан. Умрим асосан йўлда ўтади. Ҳар хил одамларни кўраман. Яхши ҳам, ёмон ҳам учрайди. Менимча, яхши одамлар кўпроқ. Акс ҳолда, бу ҳаёт кун-паякун бўлиб кетарди. Боя айтдим, шекилли, Тайгада икки йил ишлаб келиб, шу машинани олдим. Ҳамқишлоғим ўша ерда ишбошқарувчи эди. Уни қора тортиб борувдим. Олдинига ишим туппа-тузук юришиб турди. Кейинчалик мен ишонган одам ғирромлик қила бошлади, ҳақимдан уриб қоладиган бўлди. Охирида ярим йиллик маошимни бермади. Менга роса алам қилди. Унга тавалло қилиб, “Яхши иш қилмаяпсан, мен бу совуқ ерларга сенинг бир оғиз гапингга ишониб, бола-чақа боқаман деб келганман. Бозори ва мозори бир одамлармиз, ҳақимни берақол” дедим. “Ҳақинг менда қолиб кетмайди, оларсан бирор кун”, деди мужмал қилиб. Нимаям дердим, бегона юртда ҳаммага кулги бўлиб ҳамқишлоғим билан ёқа йиртишмайман-ку. Худога солдим. Инсофсиз экан, барибир ҳақимни бермади. Юртга қайтгач, дуч келиб қолганимизда мени кўрмагандек тескари ўгирилиб кетадиган бўлди. Кишининг кўнглини оғритиб бўлмас экан. Кўп ўтмай худо уни жазолади. Кўкнори билан қўлга тушиб, қамалиб кетди. Барибир унга ачиндим. Бола-чақаси чирқиллаб қолди-да. Иссиқ-совуғидан хабар олиб турдим. Нима бўлгандаям, ўша эски гап – мозоримиз бир. Билса – балиқ, билмаса холиқ билади, дегандай...

Бир маромда елиб бораётган машинамиз довонга яқинлашиб қолган эди. Ярим очиқ ойнадан ураётган салқин шамолдан жунжикдим. Фаросатли ҳайдовчи буни дарров пайқади.

– Ойнани сал кўтариб қўяйми?

– Майли, – дедим.

Маъмуржон қўлини узатиб, тугмачани босди. Шамолнинг ғувиллаши пасайиб қолди.

Бир аравакашнинг суҳбатларидан завқланардим. Одамга малол келмайдиган, кўнгилга яқин туюладиган бундай гурунгни яна қаерда эшитиш мумкин?

Суҳбат пилигини кўтариш учун сўзамол аравакашни яна гапга солгим келди.

– Маъмуржон, бола-чақадан қалай?

Аравакаш беихтиёр жонланди, юзида мамнунлик ифодаси пайдо бўлди.

– Худога шукр, беш фарзандим бор, – деди Маъмуржон чеҳрасига қизиллик югуриб, ғурур билан. – Бир қиз, тўрт ўғил. Мана секин-секин уйли-жойли ҳам қиляпман. Ҳаммасидан кўнглим тўқ, фақат шу... қиз боланинг иши қийин бўларкан. Фарзанд ўнта бўлса ўрни бошқа, аммо шу қизимга бўлакча меҳр қўйганман. У ҳам мени еру кўкка ишонмайди. Қиз бола отага меҳрибон бўлади, дейишади. Ҳақ гап экан. Уни ёлғиз қиз деб ортиқча эркалатмаганмиз, уй-рўзғор ишларига пишиқ-пухта. Мундоқ қараганда бир оилани гуллатади. Энди қарангки, шу қиз ҳам гоҳо қайнонасига ёқмай қоларкан, бир ойда, икки ойда кўзида ёш билан уйга йиғлаб келганда дунё кўзимга қоронғи кўриниб кетади. Орага тушиш ноқулай бўлса-да, фарзанд тақдирига бефарқ қарай олмас экансиз. Аввало, бетимни шартта сидириб, куёвбола билан очиқчасига гаплашиб олдим. Балки хотиндан кўнгли совиганмикин деб ўйладим-да. Йўқ, унақа эмас экан. Дадил туриб, хотиним билан яшайман, менга бошқаси керак эмас, деди. Хайрият, дедим ўзимча. Кейин инжиқ қайнона билан жиддий гаплашдим. Қани айтинг-чи, келин қайси ишингизни қилмаяпти? Гарчи ўзим қўйди-чиқдини ёмон кўрсам ҳам, шундай дейишга мажбур бўлдим. Хайрият, ўшандан буён қизим оиласи билан тинч-тотув яшаяпти. Пайти келганда керакли гапни керакли жойда айтиб ҳам туриш лозим экан. Мен шундай хулосага келдим.

– Тўғри айтасиз, – дедим Маъмуржоннинг куйиниб айтган гапларидан таъсирланиб.

Ажабо, унинг бир қарашда оддийгина туюладиган гапларида ҳам бир ҳикмат бордек эди: “Керакли гапни керакли жойда айтиб ҳам туриш лозим экан”.

Машина довондан ўрлай бошлади. Ойнага майда ёмғир томчилари урилар, атрофни ғира-шира қоронғилик ва туман чулғай бошлаган, олдинда илонизи йўл зўрға қорайиб кўринар эди. Маъмуржон тезликни янада пасайтирди. Суҳбат ҳам ўз-ўзидан узилиб қолди.

Маъмуржон дискни магнитафонга жойлагач, ҳофизнинг овози янграй бошлади:

Карвон кўрдим, туялари бўзлаб келар,

Нортуяда мени ёрим излаб келар.

Бир зум бошимни орқага ташлаб, кўзларимни юмдим. Куй сеҳри бутун вужудимни аллалаб, сарҳуш қилди. Ҳузурбахш шу ҳолатнинг яна узоқ давом этишини истардим. Тезлиги оша бошлаган машина аста силкита бошлагач, оҳиста кўзларимни очдим. Туман ҳам тарқаб кетган, оқшом қуюқлашган, машина чироғида йўл анча равон кўринар эди.

– Истасангиз, бирор жойда тўхтаб, чой-пой ичволамиз, – Маъмуржон йўлдан кўз узмай таклиф қилди.

– Майли, – дедим рози бўлиб. – Ўзингиз аэропортга кечикмайсизми?

– Самолёт кеч соат ўнда келади, бемалол улгураман, – Маъмуржон соатига қараб қўйгач, тезликни пасайтириб, йўл четидаги чойхона қаршисида тўхтади.

Чойхона сўлимгина, файзли экан. Шарқираб оқиб турган тип-тиниқ булоқ сувида юз-қўлимизни ювгач, якондозлар тўшалган сўрига чиқиб ўтирдик. Чироқлар ёқилган, атроф чароғон. Ғир-ғир шабада эсиб турибди.

Ёшгина ўсмир йигит чопиб келди. Тавозе билан саломлашгач, қандай овқат ейишимизни сўради. Маъмуржон менга юзланди.

– Сиз нима десангиз – шу, овқат танламайман, – дедим.

– Мен ҳам йўлда овқат танламайман, – Маъмуржон завқланиб гапирди. – Бизга ўхшаган аравакашларнинг ризқи-насибаси йўлларга сочилган. Шунинг учун борига, етказганига шукр қиламиз.

Оқшом чўкиб, мижозлар сийраклашган, чойхонада шўрва билан кабоб бор экан, холос. Борига қаноат қилиб, тоғ йўлида иштаҳа билан овқатландик. Кейин кўк чойни майдалаб, суҳбатлашиб ўтирдик. Буни одатдаги суҳбат деб бўлмасди, чунки асосан Маъмуржон гапирар, мен тинглар эдим. Қизиқ, мундоқ қараганда унинг гап-сўзлари, ҳикоялари янгилик эмасдек, ҳар куни ўзимиз кўриб-эшитиб юрган воқеа-ҳодисалар... Аммо ҳайдовчининг тилида бўлакча бир маъно касб этар, шуниси билан қизиқ ва мароқли туюлар эди. Назаримда, ҳали Маъмуржоннинг асосий гап халтаси очилмаган, йўлда бундан ҳам ғаройиб-ажабтовур тафсилотларни эшитадигандек эдим. Тахминим тўғри чиқди.

Довондан ўтиб, ярим соатлар йўл юрганимиздан сўнг. Маъмуржон ногоҳ йўл четида турган машинани кўриб, дарҳол тўхтади. Кабинадан тушаркан, “Мен... ҳозир”, деди-ю, ўша машина томон тез юриб кетди. Ҳайдовчи билан бир оғизгина гаплашди-ю, тезда қайтиб келди. Машинасини қайта ўт олдираркан, изоҳ берди.

– Тинчлик экан, мен бирор ишкал чиққан бўлса, ёрдам-пордам керак эмасмикин деб тўхтовдим.

– Ҳамма ҳайдовчи ҳам бундай қилмаса керак? – хаёлимга урилган саволдан ўзимни тиёлмадим.

– Ҳар кимнинг гуноҳ-савоби ўзининг бўйнида, ака, – деди Маъмуржон жиддий тортиб.

– Ҳайдовчи халқи ҳам хом сут эмган банда: яхшиси бор, ёмони бор. Ҳалиги саволингиз бир воқеани эсимга солди.

– Қани-қани, эшитайлик, – дедим қизиқсиниб.

– Тошкентга тўрт йўловчи билан келаётгандим. Манзилга беш-олти чақирим қолганда машинам бузилиб қолди. Шу уринаман, қани энди, тузала қолса. Қоронғи тушиб қолган, йўловчилар безовта-тажанг. Ўзим ҳам...

Йўл четига чиқиб, қўл кўтараман, қани энди, бирортаси тўхтаса. Ахийри биттаси тўхтади. Хайрият дея ёнига чопиб бордим. Янги ўттиз бир “Волга” экан. Бунақа машина кучли бўлади. Машинамни шатакка олиб, манзилга обориб қўйди. Хурсанд бўлиб шўпирнинг қўлига ўн минг сўм берсам, пулимни юзимга отиб юборди. Қолмишига “Бу пулингни фалон жойингга тиқиб қўй!” деса бўладими? Жоним халқумимга келди. Шартта бўғиб қўяй дедим-у, аммо шайтонга ҳай бердим. Нима бўлса ҳам менга яхшилик қилувди-да. Укажон (кўринишдан мендан анча кичик эди), аввало раҳмат сизга, кам бўлманг, шунчалик яхшилик кўрдим сиздан, кечаси мушкулимни осон қилдингиз, барака топинг, аммо... бунақа эмас-да, муомалани ширин қилинг, агар берган пулим камлик қилган бўлса, кам деб айтинг, қанча бўлади, ўзи, бу хизматингиз, десам, безрайиб, ўттиз минг бўлади, деди. Вей, инсофинг борми, ўзи, дедим тутоқиб, мен ҳам бола-чақа боқаман деб юрибман, ўзи, Тошкентгача битта йўловчини ўн беш мингга олиб келаман, сен...сен... одам эмас экансан-ку, мана, ол дея яна олдинги пулга ўн минг қўшиб, йигирма мингни қўлига тутқазиб жўнавордим. Анчагача ўзимга келолмадим. Шунақа инсофсизларни кўрсам чидолмайман-да. Одатим шунақа. Сут билан кирган қон билан чиқади. Ўзимни ўзгартиролмайман. Ҳа айтгандек, бошқа такси кутаётган йўловчиларим ҳали шу ерда, бу можарога гувоҳ бўлиб туришганди, улар ҳам ўша шўпирнинг қилиғидан дарғазаб бўлишди, ҳатто хезланиб, уни урмоқчи эдилар, мен ҳай-ҳай, қўйинглар, ёмоннинг жазосини худонинг ўзи беради, дея аранг шаштидан туширдим. Биласизми, ҳаётда яхшилик ҳам, ёмонлик ҳам албатта қайтаркан. Илгари қирқ йилда қайтса, энди жуда тез – қирқ кун ёки қирқ соатда қайтяпти.

– Наҳотки ўша шўпир билан яна учрашган бўлсангиз? – деб сўрадим.

– Топдингиз! Худди шундай бўлди. Бу кенг дунё баъзан жуда торайиб ҳам қоларкан.

– Уни таниб қолувдингизми ёки у сизни... ўзи танидими?

– Унақа одамларнинг башарасини ҳеч қачон эсимдан чиқаролмайман. Довондан қоқ ярим тунда водийга қайтаётгандим, йўл четида челагини кўтариб, ўтган-кетган машиналарга музтар тикилиб турган шўпирни кўриб қолдим. Бензини тугагани аниқ эди. Қоқ ярим тун. Бунақа овлоқ жойда анча-мунча шўпир тўхташга ботинолмайди. Боёқишга раҳмим келиб, секингина машинани бир четга олиб, тўхтатдим. Тўғри, уни аввалига танимадим, челагини кўтариб ёнимга чопиб келгандагина таниб қолдим. Шунда ҳам тўхтаганимга афсусланмадим. Аммо у мени дабдурустдан танимади. Капотни очиб, бензин тўла канистрни ерга қўйдим. У челагини канистрга яқинлаштирди. Челакка қуйиб беради деб ўйлади-да. Мен канистрни кўтариб, қўлига тутқаздим.

– Қанча керак бўлса қуйиб олаверинг, – дедим сир бой бермай. Овозим унга танишдек туюлди, шекилли, юзимга ажабсингандек қараб-қараб қўйди, канистрни иккиланиброқ олди, машинасига бориб, бензинни қуяркан, мендан кўз узмас эди. Орадан кўп ўтмай канистрни ерга қўйди. Мўлжалимча, бензиннинг ярмини ҳам қуймаган эди.

– Ҳаммасини бемалол қуяверинг, – дедим унга. – Бакимда бензин етарли.

– Йўғ-э, ҳаммасини дейсизми? – деб сўради. Сўнг чўнтагини сийпалаб қўйди. Пулим етармикин деб ўйлади, шекилли. Менга яна бир карра қараб қўйгач, қолган бензинни ҳам қуйиб олди. Ёнимга келиб, чўнтагидан пул чиқараркан, сўради:

– Қанча бўлади?

– Сизга текин, – дедим кўзига тик қараб.

– Тушунмадим, нега энди менга... текин? – деди у ҳайрон бўлиб.

– Чунки биз сиз билан эски танишлармиз. Танишлардан пул олинмайди. – Мен киноясиз, самимий гапирардим. У менга узоқ тикилиб қолди. Ниҳоят, ўша тунги воқеани эслади, шекилли, кўзларини ғалати пирпиратиб, ғудранди:

– Э-э, узр, энди танидим, сиз... ўша...

– Ҳа, мен... ўша...

Энди у кўзимга тик қарай олмасди. Ерга боқиб, ўзича минғирлади:

– Узр, мен ўшанда... аҳмоқлик қилиб... ёшлик экан... Мени кечиринг.

– Мен аллақачон кечирганман. Келинг, ака-ука бўлиб қолайлик.

У билан қўл олишиб, гўё қайтадан танишдик. Пулини ёнимга қайта тиқиштирмоқчи бўлувди, кескин силтаб ташладим.

– Уят бўлади! – дедим. – Агар илгари шунчаки таниш бўлсак, энди ака-ука бўлдик. Ҳозиргина дунёда пулдан ҳам азиз, пулдан ҳам зиёда турадиган нарсалар борлигига гувоҳ бўлдик, шекилли. Бояқишнинг кўзларида ёш йилтиллади. У билан самимий хайрлашдик.

Маъмуржоннинг ғаройиб ҳикояси мени ўйлатиб қўйди. Балки, унинг ўрнида бошқа, чапанироқ, тезоброқ одам бўлганда, ҳалиги шўпирнинг юзига нордон-нордон гапларни айтиб, ачитиб-ачитиб ўч олган бўлармиди... Шундай қилишга ҳақлидек ҳам эди. Хўш, бундан кимга фойда-ю, кимга зиён? Ўч олган томонга шох-бутоқ чиқармиди? Бир замбил лой бўлган одам шу билан инсофга кириб, бир юмалаб яхши бўлиб қолармиди? Менимча, Маъмуржон бирдан-бир тўғри йўлни танлаган эди. Шундай мулоҳазалар хаёлимдан ўтаркан, унга ихлосим янада ортди. Ҳаётий ҳикояларини тағин эшитгим келди.

– Маъмуржон!

– Лаббай ака!

– Шу... шўпирларга йўловчи қиёфасидаги безорилар ҳужум қилиб туради дейишади. Бунақа воқеалар кўпроқ тунда содир бўлса керак.

– Менинг ўзимга куппа-кундузи иккитаси дуч келган.

– Йўғ-э, бу қандай содир бўлган? – қизиқ воқеани эшитиш умидида яна қулоғимни динг қилдим.

– Ўшанда Тошкентда таксичилик қилардим, – дея янги ҳикоясини бошлади Маъмуржон. – Шаҳарнинг ҳар бир кўчаси, ҳар бир гадойтопмас бурчаги менга яхши таниш. Бир куни Чилонзордан икки ёш йигит машинамга ўтирди. Мўғулбашара, бақалоқроғи ёнимга, қорачадан келган, қотмароқ шериги орқага ўтирди. Қўйлиққа борамиз, дейишди. Шаҳарнинг нарига чеккасига суриб кетдим. Таксопаркда ишлардим, отнинг калласидек кунлик план бор. Манзилга етгач, бақалоқ беш қаватли бир уйга кириб кетганча гум бўлди. Тажангланиб, орқамда ўтирган шеригига вақт ўтаётганини айтсам, хавотир олманг, кутганингиз учун қўшимча ҳақ тўлаймиз, деди. Хўп дея ўтиравердим. Бир маҳал бақалоқ чиқди. Қўлида қандайдир катта тугун. Энди Юнусободга ҳайданг, дейишди. Бу ёғи қандоқ бўлади, йигитлар, десам, ҳаммасини биратўла оласиз, хавотирланманг, дейишди. Ичимдан қиринди ўтса ҳам, ноилож машинани ўт олдирдим. Юнусободда кўпқаватли уй олдида тўхтатишди. Бақалоқ яна ичкарига кириб кетди. Бу гал бир соатча кутиб қолдим. Сабр-тоқатим тугади. Чиқса, бир тузлайман деб яниб турибман. Қуёш ботиб, атроф ғира-шира бўлиб қолган эди. Ниҳоят, бақалоқ чиқди. Ёнимга ўтириши ҳамон энди заҳримни сочмоқчи эдим, улгуролмадим. Қай кўз билан кўрайки, томоғимга ва биқинимга иккита пичоқ қадалиб турарди. Юрагим шув этиб кетди. Ҳаммаси тамом деб ўйладим. Биз шўпирлар бунақа воқеаларни кўп эшитганмиз, аммо менинг бошимга тушмайди деб ўйлаймиз. Мен ҳам шундай ўйлардим-да. Хом сут эмган бандамиз-да.

Гапирай дейман, томоғим қуруқшаб, тилим калимага келмайди. Аранг ўзимни қўлга олиб, гап қотдим:

– Йигитлар, буниси қандоқ бўлди?

– Жим! Гапирма!

– Ахир, шунча вақт хизматингларни қилдим, эвазига...

– Жим! – томоғимдаги пичоқ қаттиқроқ тиралди. Яна гапирсам, суйворишдан ҳам тоймайдигандек. Алам ва нафрат омихта бўлиб, миямга қаттиқ урилди. Томирларимда қон эмас, алам ва нафрат оқарди. Жунбушга келаётган ғазабимни аранг жиловлаб, бўйнимни қимирлатмай гапирдим:

– Э, қўлингдан келса сўйвора қол! Сўйвор, тортиб юбор пичоғингни! Қўлингдан келадими шу иш! Сўйвор, агар қонсираб турган бўлсанг! Бир бошга бир ўлим! Аммо айтиб қўяй, сенларни барибир топишади. Жазодан қочиб қутулолмайсанлар. Бешта болам бор, шуларнинг уволи сенларнинг бўйнингда!

Дадиллигим таъсир қилдими ёки бошқа сабабданми, безорилар андак саросимага тушгандек бўлди. Қаттиқ тиралган пичоқлар сал четга сурилди. Эшик тутқичига секин қўл узатгандим, яна ўша таҳдид эшитилди:

– Қимирлама!

– Хўш, мендан яна нима истайсизлар? – дедим хит бўлиб. – Мана, айтган жойингизга қайта-қайта олиб келиб қўйдим, яна нима керак?

– Пулдан чиқар! – деди бақалоқ хириллаб.

Ўша куни тушумнинг чўғи пастроқ эди, бардачокдаги бор пулни чиқариб бердим. Жон ширин-да. Қароқчилар пулни чўнтакларига уриб, жўнаб қолишди. Уларнинг орқасидан қувиш ёки мелисага хабар бериш ўша лаҳза хаёлимга келмади, нест-гаранг эдим. Қандай катта хавф-хатардан қутулганимга ҳали-ҳамон ишонқирамасдим. Ҳаётим ёнимга қолгандек эди.

Ўша машъум воқеадан кейин бир неча кунгача ўзимга келолмай юрдим. Безориларни қидириб топиш ва жазосини бериш керакми ёки худога солиб қўя қолган маъқулми – бу ҳақда иккиланардим. Агар ҳамма қўл силтаб кетаверса, жиноятчининг кетидан тушмаса, безори эртага бошқа одамни қақшатади. Бунақада ҳаёт бориб-бориб дўзахга айланиб кетмайдими? Демак, жиноят албатта жазоланиши керак. Бунақаларни энди яхши гап ёки панд-насиҳат билан тузатиб бўлмайди, ғишт қолипдан кўчган, энди уларнинг жойи қамоқ! Мен бу оддий хулосага ўз аччиқ тажрибам мисолида келдим. Мелисахонага учраб, бор гапни айтдим. Уларга қуруқ гапнинг ўзи кифоя қилмас экан, ёзиб ҳам бердим. Катта дафтар-китобига тикиб қўйишди берган маълумотларимни. Рўйхатда турадиган жиноятчиларнинг фотосуратлари ҳам “дело”га тикилиб қўйилар экан, бир ҳафтагача эринмай суратларни кўриб чиқдим. Мелиса билан ихтиёрий ҳамкорлик қилаётган эдим-да. Ҳар куни ишдан кейин мелисахонага бориб, “дело” титкилайман. Қани энди, ўша жирканч башаралар топила қолса. Ниҳоят, ҳафсалам пир бўлиб, энди тополмасам керак деганимда лоп этиб ўша бақалоқ қароқчининг фотосурати чиқиб қолди. Худди лотереясига ютуқ чиққан одамдек ҳовлиқиб кетдим. “Дело”да бақалоқнинг тураржойи ҳам ёзилган экан, мелиса билан бориб дарров топдик. Унга юзма-юз бўлишим билан башарасига боплаб бир мушт туширдим. Ерга йиқилганча кучала еган итдай букчайиб қолди. Яширмайман, шу лаҳза бир маза қилиб олдим. Муштим ҳам темирдек қаттиқ эди-да. Қорнига тепмоқчи эдим, мелиса ҳожати йўқ дегандек тутиб қолди. Бақалоқ орқали шериги ҳам осонгина топилди. Улар суд қилинди, жазоланди. Ҳаётда бунақа жиноятчиларнинг урчиб кўпайиши ёки камайишига ҳам ўзимиз сабабчимиз, ака. Мен шундай оддий хулосага келдим. Ўзимиз қандай бўлсак, ҳаётимиз ҳам шундай бўларкан.

Машина тунги чироқлардан чароғон бўлган шаҳарга кириб борар, мен оддий аравакашнинг жайдари фалсафасини хаёлан такрорлаб борардим: “Ўзимиз қандай бўлсак, ҳаётимиз ҳам шундай бўларкан”.

Шодмон ОТАБЕК,

Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган маданият ходими.

1946 йили туғилган. Тошкент давлат университети (ҳозирги ЎзМУ)нинг ўзбек филологияси факультетини тамомлаган. “Япроқдаги нур”, “Энг бахтли кун”, “Ширмонбулоқ оқшомлари”, “Одамийлик синовлари”, “Дўрмон ҳангомалари” каби китоблари чоп этилган.

ОДАМ БЎЛ

albine — Tue, 14 Feb 2017 08:54:41 GMT

Ҳикоя

ОДАМ БЎЛ

Ҳамма жойда ва ҳамма замонларда бўлганидек гавжум бозор эди. Кенг саҳнадаги устунларининг бирига елка бериб ўтирадиган тиланчи чолга ҳам ҳар доимдагидек кўпчилик эътибор бермас, кўнглига келгани бир-икки чақа ташлар, чолнинг "Одам бўл" деган бўғиқ хитобига парво қилишмасди. Чол эса бошқаларга ўхшаб узун-юлуқ дуо қилмас, ўткинчиларга ялиниб-ёлвормас, аксинча, ўнгиб кетган дўпписини олдига қўйганча жим ўтирарди. Бозорда кўпдан буён савдо қилувчи йигит бўлиб, у ҳам чолга кўникиб қолган, аҳён-аҳён унга садақа бериб ўтарди.

Кунларнинг бирида кўнглига келган савол ўзига қизиқ туюлди ва йигит чол томонга йўл олди. Чол доимгидек ним табассум билан маъюс қиёфада ўтирарди. Йигит унинг дўпписига танга ташлади ва одатий сўзларни эшитди: одам бўл! Чол ҳатто йигитнинг юзига бош кўтариб қарамади ҳам. Шунда йигит унинг қаршисига чўккалаб ўтирди ва қариянинг юзига қаради. Чолнинг қисиқ, аммо ўткир кўзлари ялтиллаб кетгандай туюлди. Улар бир-бирига тикилиб қолишди. Йигит қизиқсиниб, чол бепарво.

- Нега сиз бошқаларга ўхшаб гапирмайсиз, дуою илтижо қилмайсиз? - чолдан сўради йигит.

Чол атрофга олазарак назар солди ва тағин қаршисидаги йигитга жилмайиб боқди. Унинг сийратидаги аллақандай нурли истара йигитни кутилмаганда эсанкиратиб қўйди ва беихтиёр ўрнидан қўзғалмоқчи бўлди. Шунда чол ердаги дўпписини қўлига олиб тангаларини ерга тўкди. Дўппини ушлаб, йигитга қисиқ кўзларини ўқдай қадаб деди:

- Буни жирканмасдан, ихлос билан кий!

Йигит унинг айтганини қилиб, дўппини бошига кияркан, шу заҳоти ёнгинасида ниманингдир ириллаган товушини эшитди. Илкис ўрнидан туриб қараганда ириллаган нарса каттакон кулранг бўри эканини ва жондорнинг бамайлихотир бозор оралаб кетаётганини кўрди. Бу ғаройиб ҳолдан ажабланиб турган йигитнинг кўзлари не ажабки, кўзойнак таққан, димоғдор улкан илонга тушди. Илон худди одам каби эмин-эркин вишиллаб бозор ораларди. Бу морнинг изида эса чиройли сават тишлаб, акиллаб бораётган итни ҳам кўрди савдогар йигит. Унинг бироз қўрқув ва хавотирга тўла ҳайрати баттар ошган эди.

...Новвот тарозилаётган тошбақани, ун сотаётган майна қушни, "Кеб қолинг, бахтингизни синаб кўринг" деб қичқираётган тулкини, ўроқ ясаб ўтирган темирчи йўлбарсни, унинг олдида қоп елкалаб тик турган қўйни, очиқроқ жойда тамаки тортиб турган бир жуфт каламушни ва яккам-дуккам одамларни ҳам кўрди савдогар йигит...

Шу пайт унинг тиззасида қаттиқ оғриқ турди. Бурилган эди бошидан дўпписи учиб тушди. Чол тиғли асо билан унинг тиззасига туртаётган эди. Чол тангаларини ердан олиб тағин дўпписига соларди. Йигит унга тиз чўкиб ёлвора бошлади.

- Мен кимман, одамманми-йўқми, айтиб беринг?

Чол жавоб бермади. Йигит унинг жимлигини ўзича тушунди ва дўппига яна танга ташлади. Мўйсафид эса тағин: "Одам бўл!" деб хитоб қилди. Йигит энди кўзига ёш келганини ўзи ҳам илғамай гапга тушди.

- Жон ота, бир оғиз айтинг, менинг кимлигимни. Мен шуни билайин, сизни уйимга олиб кетиб ардоқлаб юраман, ўз отамдай кўраман...

- Одам бўл, одам бўл, одам бўл... - чол бошқа жавоб қилмади.

... Бугун бозордаги донишманд қария ҳам йўқ, унинг синоатига гувоҳ йигит ҳам. Аммо ўша ҳақиқатнинг мантиғи ҳамон амалда. Шундай эмасми?

Шодмонқул САЛОМ.

Оламшумул байрам арафасида

albine — Tue, 10 Jan 2017 11:39:52 GMT

*Универсиада–чорак асрлик тарихимиздаги мусобақа

Оламшумул байрам арафасида

Бутундунё спорт байрамини интиқлик билан кутиб яшамоқда. 29 январь ва 8 февраль оралиғида Алматида XXVIII Бутунжаҳон қишки универсиадаси ўтади. Бу мустақил қозоғистон тарихидаги энг йирик воқеалардан бири бўлади. Унда 58 мамлакатдан икки мингдан зиёд спортчи иштирок этиш истагини билдирди.

Универсиадага уч мингдан ортиқ қозоғистонлик ҳамда хорижлик кўнгиллилар жалб қилинади. Алматига 30 мингдан зиёд хорижий меҳмонлар ва сайёҳларнинг ташрифи кутилмоқда. Шунингдек, мусобақаларни дунёнинг 80 мамлакатининг миллиардга яқин томошабини телевидение орқали томоша қилиши режалаштирилган.
Вилоят ҳокимлигида минтақа раҳбари Ж. Туймебаев раислигида ўтган минтақавий штаб мажлиси Бутунжаҳон универсиадаси олови эстафетасини вилоятда ўтказиш тадбирига бағишланди.
Вилоят жисмоний тарбия ва спорт бошқармаси раҳбари А. Нуртаевнинг маълум қилишича, медаллар учун 17 ва 28 ёш оралиғидаги талабалар ва магистрантлар беллашадилар. Совринлар 12та спорт тури бўйича ўйналади: биатлон, чанғи қўшкураши, чанғи спорти, трамплиндан чанғида сакраш, чанғи пойгаси, конькида югуриш, фигурали учиш, керлинг, сноуборд, фристайл, шайбали хоккей ва шорт-трек. ҳаммаси бўлиб, 86та комплект медаль ёки 543та соврин ўйналади.
Мусобақалар саккизта спорт иншоотлари: "Шимбулақ" тоғ-чанғи курорти, "Медеу" спорт мажмуаси, "Сунқар" халқаро спорт мажумаси, Б. Шўлақ номидаги спорт ва маданият саройи, "Алатау" лижа ва биатлон стадионлар мажмуаси, "Табаған" спорт-кўнгилочар мажмуаси ҳамда "Алмати Арена" ва "Халиқ Арена"да ўтади.

Жанубий қозоғистон вилояти шарафини беш нафар спортчи ҳимоя қилади.Фристайл бўйича VII қишги Осиё ўйинларининг кумуш медаль совриндори Ж. Арапбаева, Ж. Алдабергенова, Сочидаги қишги Олимпиада ўйинлари олтинчи ўринни эгаллаган А. қалмурзаева, Д. Мухамеджанов ва И. Бағлан.

25 январь куни Астанада XXVIII Бутунжаҳон қишки универсиадаси–2017 машъаласи ёнади.
Универсиада машъаласи 22500 чақирим масофани босиб ўтади. Унинг 200 чақиримини машъала ташувчилар пиёда босиб ўтади. "Эйр Астана" авиакомпанияси– расмий турда талабалар ўйинининг эстафета машъаласини минтақалардан Алматига етказади. Айтиш жоизки, ҳар бир вилоят марказигача масофа узунлиги 10, 12 чақиримдан иборат, ҳар бир спортчи салкам 200 метрга югуради. Алматида машъалани юз нафар киши олиб ўтади. Эстафета машъаласининг ўз мадҳияси бор. Мусиқа муаллифи таниқли бастакор, халқаро мукофотлар лауреати, Евроосиё маданият жамғармаси президенти Е. Канапьянов. Матнини қРда хизмат кўрсатган арбоб, ёзувчи Ш. Сариев ёзган. Мадҳияни "Астана Опера" театри яккахон хонандалари М. Мухаммед қизи ва М. Чўбатаев ижро этган.

Қишки универсиада тумори сифатида лочин-шунқор танлаб олинди. Муаллифларнинг айтишича, бу–тезлик, енгиллик, қувват ва ғалабага бўлган ташналикни ифодалайди.

Жанубий қозоғистон вилоятидан эстафета машъаласи 28 январь куни ўтади. Ал-Форобий номидаги марказий майдондан машъалани 60 нафар эстафетачи– таниқли спортчилар, жамоат ташкилотлари вакиллари, депутатлар шаҳарнинг марказий кўчаларидан олиб ўтишади. Эстафетанинг иккинчи босқичига М. Ауезов номидаги ЖқДУнинг ўқув корпуси олдида старт берилади. Иштирокчилар машъалани шаҳарнинг диққатга сазовор жойларидан ҳамда Шимкентнинг таълим марказлари–ЖҚДМА, ЖҚДУ, ЖҚДПИ, "Мирас" университети бўйлаб олиб ўтишади. Эстафета "Наурыз" майдонида маррага етади.

Ушбу масалаларни атрофлича муҳокама этган минтақа раҳбари тадбирни юксак савияда ўтказишга эътибор қаратиб, тегишли соҳа вакилларига топшириқлар берди.

Мухтабар УСМОНОВА.